قلعه بمپور در بلوچستان که قدرت نظامی بلامنازع ایران در دوران باستان را به رخ میکشد!
در نزدیکی شهر تاریخی بمپور در سیستان و بلوچستان، قلعهای باستانی قرار دارد که نمادی از قدرت نظامی و فرهنگ ایران باستان به شمار میرود.
شایانیوز- در نزدیکی شهر تاریخی بمپور در استان سیستان و بلوچستان، بقایای قلعهای باستانی قرار دارد که نمادی از قدرت، استراتژی نظامی، تاریخ، فرهنگ و اساطیر ایران از دوران باستان تا اعصار میانی به شمار میرود؛ این بنا در فهرست میراث ملی کشور ثبت شده است. قلعهٔ بمپور بر فراز تپهای مصنوعی به ارتفاع حدود ۸۰ متر قرار گرفته است، موقعیتی که در گذشته از منظر دفاعی اهمیت داشت و امروز چشماندازی از فرهنگ و تاریخ این مرز و بوم را در برابر دیدگان جهانیان قرار میدهد.
تبار تاریخی و قدمت آثار
قدمت قلعهٔ بمپور به دوران ساسانیان و شاید پیشتر از آن بازمیگردد، از آنرو که در محوطهٔ اطراف آن نشانههایی از پیش از تاریخ نیز به چشم میخورد و طی کاوشهای باستانشناسی، آثاری با قدمت چند هزار ساله در این منطقه کشف شدهاند.
شواهد و نتایج این کاوشها، از جمله مطالعههایی که توسط دیرینهشناسانی چون بئاتریس دوکاردی انجام شدهاند، نشان میدهند که آثار و سفالهای کشف شده در تپهٔ بمپور با سفالهای فرهنگهای کهن جنوب شرق ایران مطابقت داشته و گواهی بر سکونت و فعالیتهای فرهنگی در این منطقه در هزارههای سوم و چهارم قبل از میلاد است.
در تاریخ مکتوب نیز قلعهٔ بمپور در دورانهای مختلف از جمله دورههای ساسانی و سپس در دوره اسلامی به عنوان یک مرکز نظامی و حکومتی شناخته شده و بارها بازسازی، آبادانی و استفاده در رویدادهای سیاسی – نظامی را تجربه کرده است.
وجه تسمیه و باورهای محلی
نام قلعه و منطقهٔ بمپور در منابع تاریخی و اسطورهای جایگاه خاصی دارد؛ به باور برخی از پژوهشگران و مردم محلی، نام «بمپور» در ابتدا به شکل بهمنپور بوده و به فرزند اسفندیار از اساطیر ایران باستان نسبت داده شده است. سپس این نام در گذر زمان به شکلهای متفاوتی چون بنپهل، بنفهل، بنفول، بنپور و نهایتاً بمپور در متون و گویشها تغییر یافته است.
این ریشهیابی زبانشناسانه و اسطورهای نشان میدهد که قلعهٔ بمپور نه تنها یک اثر نظامی – دفاعی، بلکه نمادی از سیر تاریخی و فرهنگی نیز هست.
موقعیت جغرافیایی و استراتژیک
این قلعهٔ در بخش بمپور از شهرستان بمپور (پیشتر جزئی از ایرانشهر) واقع شده و در حدود ۲۲ تا ۲۴ کیلومتری غرب ایرانشهر و یک کیلومتری شمال شهر بمپور قرار دارد. این موقعیت جغرافیایی، بر فراز یک تپهٔ مصنوعی و دستساز در دشتی هموار، قدرت نظارت و کنترل زمینی منطقه را برای ساکنان و فرماندهان قلعه فراهم میکرد.
انتخاب چنین مکان استراتژیکی برای ساخت قلعه، نه تنها بر اساس قابلیت دیدهبانی بر اطراف بوده، بلکه به دلیل دسترسی نزدیک به منابع آب، رود بمپور و مسیرهای تجاری و ارتباطی نیز اهمیت داشته است، عاملی که در دورههای مختلف تاریخی این قلعه را به یک مرکز فرماندهی و پناهگاه حیاتی تبدیل کرد.
معماری نظامی و ساختار قلعه
قلعهٔ بمپور با معماری نظامی پیچیدهای ساخته شده که از سه بخش عمده تشکیل میشود:
بخش پایین (صحن ابتدایی)، بخش میانی (مسکونی) و بخش فوقانی (ارگ فرماندهان).
در بخش پایینی، که محل اصلی ورودی قلعه بوده است، دیوارها و برجهای دفاعی متعددی قرار داشتند که از آنها برای مقابله با هجوم نیروهای مهاجم استفاده میشد. در محوطهٔ داخلی نیز اتاقهای متعدد و اصطبل اسبها طراحی شده است؛ و همچنین یک چاه عمیق در درون سنگ که به عنوان منبع آب و مسیر احتمالی فرار در مواقع اضطراری عمل میکرده است؛ چاهی که تا امروز بخش زیادی از آن باقی مانده است.
قسمت فوقانی قلعه که به عنوان محل فرماندهی و مقر حکمرانان طراحی شده بود، به دلیل ارتفاع بیشتر تپه و اشراف کامل بر فضای پیرامونی، نقش مستقیم در نظارت و دفاع از منطقه ایفا میکرد.
مصالح به کار رفته در ساخت قلعه، اغلب خشت خام و گل رس بودند.
دیوارهای پیرامونی همراه با برجکهای استوانهای شکل، نمایانگر فنون و علوم نظامی مهندسان آن دوره هستند.
نقش تاریخی
قلعهٔ بمپور در طول تاریخ بارها محاصره، بازسازی و تغییر کاربری یافته است. در دوران قاجار، این قلعه بارها هدف یورش نیروهای مختلف واقع شد و در سالهای ۱۲۵۷ و ۱۳۰۷ هجری شمسی حملات نظامی گستردهای را تجربه کرد و بخشهایی از آن دچار خرابی شد.
با این حال، قلعه پس از هر دورهٔ درگیری یا بازسازی، همچنان نقش مهمی در دفاع و کنترل منطقه برای حکمرانان محلی داشته است، تا جایی که تا پایان قرن نوزدهم، مرکز فرماندهی نظامی بلوچستان محسوب میشد و پایگاه قوای نظامی در برابر هجومهای احتمالی قرار میگرفت.
پس از انتقال نیروهای نظامی به مناطق دیگر و تغییرات سیاسی در عصر معاصر، قلعه به تدریج از این کاربری دفاعی خارج شد و به بنایی تاریخی و میراثی فرهنگی تبدیل شد.
بازدید و وضعیت کنونی
امروزه، بازدید از قلعهٔ بمپور برای عموم آزاد است، بدون محدودیت زمانی یا هزینهٔ ورودی؛ و گردشگران از سراسر کشور میتوانند در فصول مناسب به ویژه پاییز و زمستان برای تماشای این بنای تاریخی کهن عزم سفر کنند.
هرچند بخش زیادی از بنا و برجهای دفاعی قلعه با گذر زمان و عوامل طبیعی تخریب شده، اما ساختار کلی، دیوارهای بلند و بقایای بخشهای داخلی آن همچنان پابرجا و نشان دهندهٔ عظمت نخستین سازندگان و مهندسان آن هستند.
اهمیت فرهنگی و میراث تاریخی
قلعهٔ بمپور از منظر تاریخی و فرهنگی شاهکاری برجسته از مهارتهای نظامی و استحکامات دفاعی دوران باستان در جنوب شرق ایران است. و به عنوان میراثی مادّی و معنوی، پیوندهای عمیقی با تمدنهای باستانی و تعاملات فرهنگی در منطقه بلوچستان، کرمان و دشتهای جنوب کشور دارد.
بنای سترگی که نشان دهندهٔ ترکیب هنر معماری و استراتژی دفاعی در طول تاریخ ایران است.
این اثر پلی برای شناخت فرهنگ و تمدنهای کهن در جنوب شرق کشور است و شکوهی تاریخی را به رخ میکشد. این بنا یادواره دوران درخشان تاریخ سرزمین پارس است در روزگاری که هنوز با هجوم بیگانگان زخمی نشده بود.
اگر میخواهید عظمت میهنمان و دانش و فناوری نیاکانمان را به تماشا بنشینید، پیشنهاد میکنیم حتما از این قلعه شکوهمند پیر دیدن کنید؛ یادمانی که گرچه فروریخته اما شکوهش چنان پابرجاست که به ما نیرو میبخشد تا از تاریکی بگذریم و از پلههای زندگی به سمت خورشید صعود کنیم.
پاینده ایران
