کنیسه عزرا یعقوب؛ عبادتگاه یهودیان تهرانی با بنایی زیبا و معنوی که عجیب دیدن داره

شایانیوز- کنیسه عزرا یعقوب یکی از قدیمی‌ترین و برجسته‌ترین مراکز مذهبی یهودیان در تهران است؛ بنایی تاریخی که نه ‌فقط یک عبادتگاه بلکه نمادی از حضور دیرینه یهودیان در تاریخ ایران است.

تاریخچه و ساختار

مکانی که یهودیان در آن عبادت می‌کننند را «کنیسه» می‌نامند؛ چیزی مانند کلیسای مسیحیان و مسجد مسلمانان. کنیسه عزرا یعقوب در محلهٔ عودلاجان تهران قرار دارد و یکی از کهن‌ترین و بزرگ‌ترین کنیسه‌های باقی‌ماندهٔ یهودیان در پایتخت ایران است. بنای اصلی این کنیسه در سال ۱۲۷۳ خورشیدی در دوران حکومت ناصرالدین شاه قاجار بنا شد؛ زمانی که جمعیت یهودیان تهران در محله‌های قدیمی مانند عودلاجان جمع بودند و نیازمند مکانی مناسب برای عبادت و تجمع اجتماعی بودند.

وجه تسمیه و بنیانگذاری

این کنیسه به نام عزرا یعقوب نام‌گذاری شده است، تاجر یهودی مشهوری که وصیت کرد دارایی‌اش صرف ساخت این عبادتگاه شود. یعقوب نخستین تاجر ایرانی معروف بود که با منچستر در انگلستان روابط بازرگانی برقرار کرد و پس از مرگش در سن چهل سالگی، همسرش بخش بزرگی از ثروت او را برای امور خیریه و ساختن این کنیسه اختصاص داد.

ویژگی‌های بنا

معماری کنیسه ترکیبی از سبک‌های محلی و اقتباس‌های مذهبی یهودیِ دورهٔ قاجار است. این بنا در یک محوطهٔ نسبتاً بزرگ قرار دارد که شامل دو فضای نماز و اجتماع می‌شود: یکی بزرگ‌تر در بخش جنوبی که ظرفیت بیش از ۲۰۰ نفر را داشته و دیگری کوچک‌تر با ظرفیت حدود ۱۵۰ نفر است. ساختار کلی بنا ساده  اما با طراحی سنتی قابل توجه است که با مرمت‌های بعدی حفظ شده است.

کنیسه چند بار مرمت شده و در سال ۱۳۸۳ خورشیدی به دلیل ویژگی‌های معماری و ارزش تاریخی‌اش به‌ عنوان یکی از آثار تاریخی ملی ایران در فهرست سازمان میراث فرهنگی ثبت شد.

نقش تاریخی و کارکرد اجتماعی

در گذشته، کنیسه عزرا یعقوب فراتر از مفهوم صرفاً عبادتگاه بود. در دهه‌های پیش از جنگ جهانی دوم این مکان به نقطه‌ای برای تجمع یهودیانی تبدیل شد که از بخارست و سمرقند از طریق افغانستان و مشهد به تهران آمده بودند و سپس برای مهاجرت به سرزمین‌های دیگر برنامه‌ریزی می‌کردند. همچنین در دوران جنگ جهانی دوم، پناهندگان یهودی لهستانی نیز برای مدتی در این کنیسه ساکن شدند و از کمک‌های جامعهٔ یهود استفاده کردند.

در سال‌های بعد، به‌ خصوص از دههٔ ۱۹۶۰، به دلیل مهاجرت جمعیت یهودیان از محلهٔ عودلاجان به شمال تهران و سپس به خارج از کشور به‌ ویژه پس از انقلاب ۱۳۵۷، جمعیت فعال در کنیسه کاهش یافت.

امروزه این کنیسه تنها در مناسبت‌های خاص و «شبات»ها (روزهای مقدس هفتگی) مراسم دینی برگزار می‌کند و به‌ طور فعال برای عبادتِ مداوم استفاده نمی‌شود، اما همچنان به‌ عنوان یک مرکز تاریخی و مذهبی ارزشمند حفظ شده و محل تجمع یهودیان در روزهای خاص است.

بازدید عمومی از این بنا معمولاً با هماهنگی قبلی و از طریق انجمن‌های فرهنگی یا تورهای گردشگری ممکن است؛ و بازدید به طور کلی برای عموم و غیر یهودیان آزاد نیست.

تاریخ و جایگاه اجتماعی یهودیان در ایران

حضور یهودیان در ایران که آنها را جامعه کلیمیان ایران نیز می‌نامند (به یاد لقب حضرت موسی کلیم الله) سابقه‌ای بسیار کهن دارد و به بیش از ۲۷۰۰ سال پیش بازمی‌گردد، زمانی که در سدهٔ ششم پیش از میلاد، بسیاری از یهودیان پس از اسارت بابلی به نواحی مختلف امپراتوری هخامنشی از جمله ایران کنونی پناه آوردند و کوروش بزرگ به گرمی از آنها استقبال کرد.

 در طول تاریخ، یهودیان ایران با دیگر اقوام و مذاهب ایران تعامل بسیار خوبی داشته‌اند و بخشی از بافت اجتماعی ایران شده‌اند؛ آنها به زبان فارسی سخن می‌گویند، فرهنگ ایرانی دارند و برای خود هویت ایرانی قائل هستند و در فعالیت‌های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی همواره مشارکت فعال داشته‌اند.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ و در دوران جمهوری اسلامی، جمعیت یهودیان ایران به‌ طور قابل ‌توجهی کاهش یافت، زیرا بسیاری از آنها به دلایل مختلف از جمله فشارهای سیاسی، تقابل تهران با اسرائیل، یا فرصت‌های بهتر در خارج از مرزها، مهاجرت کردند. امروزه جمعیت یهودیان ایران بین ده هزار تا بیست‌هزار نفر تخمین زده می‌شود.

هرچند قانون اساسی ایران دین یهود را به‌ عنوان یکی از ادیان رسمی به رسمیت می‌شناسد و جامعه یهودی دارای نمایندهٔ دائمی در مجلس شورای اسلامی است، اما در عمل یهودیان گاهی با محدودیت‌های اجتماعی و فشارهای ناشی از ارتباطات بین‌المللی و سیاست خارجی کشور مواجه بوده‌اند. با این حال، آنان معمولاً تلاش کرده‌اند که پیوندهای خود را با جامعهٔ ایران حفظ کنند و مناسک دینی خویش را آزادانه برگزار کنند.

آداب و مناسک یهودیان در ایران

یهودیان در ایران مانند سایر جوامع یهودی سراسر جهان مجموعه‌ای از آداب و مناسک مذهبی دارند که در سطوح جمعی و خانوادگی برگزار می‌شوند:

1. عبادات در کنیسه‌ها

کنیسه برای یهودیان مکانی است برای نماز جمعه، دعاهای روزانه، مطالعات دینی و مناسبت‌های مذهبی. در روزهای مقدس مانند شبات (روزهای مقدس هفتگی)، جمعه‌ها و عیدهای یهودی مانند پسح (پاسَح)، یوم کیپور و سوکّوت sukkot))، جلسات ویژه در کنیسه برگزار می‌شود.

2. مطالعات و آموزش

در کنار عبادت، خواندن تورات، مطالعات تلمود و آیین‌های عبری بخش مهمی از زندگی دینی جامعهٔ یهود است. معمولاً این فعالیت‌ها در مدارس دینی، اتاق‌های مطالعه و بخش‌های آموزشی برگزار می‌شود و کودکان نیز در آن‌ها شرکت می‌کنند.

3. مراسم خانوادگی

مراسمی مانند برنامهٔ عبری برای تولدها، مراسم بار میتزوا Bar/Bat Mitzvah)) به معنای فرزند فرمان که مربوط به رسیدن به سن تکلیف است، عروسی‌ها و یادبودها در جامعهٔ یهودی ایران برگزار می‌شود، اگرچه جمعیت کوچک‌تر کنونی باعث شده است که بعضی از این آیین‌ها در مقیاس محدودتر انجام شود.

میراثی که زنده مانده و زنده می‌ماند

برای کسانی که به معماری تاریخی یا تاریخ اقلیت‌های دینی ایران علاقه‌مند هستند، بازدید از این بنا بسیار جذاب است. کنیسه عزرا یعقوب تهران علاوه بر آنکه بنایی تاریخی و میراثی فرهنگی و ملی است، نمادی از حضور 2700 ساله و مستمر یهودیان در جریان تاریخ ایران است؛ بنایی که نشان ‌دهندهٔ همزیستی دینی و فرهنگی، مشارکت در زندگی شهری و تلاش برای حفظ هویت مذهبی در کنار همزیستی مسالمت‌آمیز با پیروان سایر ادیان بوده است.

جامعهٔ یهودیان ایران با وجود چالش‌ها و کاهش جمعیت، توانسته است هویت دینی و فرهنگی خویش را حفظ کند، در چارچوب قوانین موجود فعالیت داشته باشد و آداب و مناسک مذهبی خود را تا امروز زنده نگه دارد.

با درود به محضر تمامی هم‌میهنان یهودی ما