بیستون: موزه زنده تاریخ ایران و شاهکار جهانی ۲۵۰۰ ساله
بیستون و کتیبههایش؛ ایران و شکوه گذشتههایش! اثر باستانی که جهان به احترامش میایستد
بیستون از برجستهترین مناطق باستانی ایران است و تمدنهای متعدد از دوران پیشاتاریخ تا دوران اسلامی، ردپایی از خود در آن به جا گذاشتهاند.
شایانیوز- بیستون (یا بِهستان، بَهستُـن، بَغِستان که معنای تاریخی آن «جای خدایان» است) یکی از برجستهترین مناطق باستانی ایران است؛ محوطهای با اهمیت جهانی که هنرمندان، پادشاهان و تمدنهای متعدد از دوران پیشاتاریخ تا دوران اسلامی، ردپایی از خود در آن به جا گذاشتهاند. این اثر یکی از نمادهای پیوستگی تاریخی و فرهنگی بشر است. این مجموعه منحصر به فرد در حدود ۳۰ کیلومتری شرق کرمانشاه، در دامنه رشته کوه زاگرس واقع شده و یکی از بزرگترین و مهمترین سایتهای تاریخی جهان است.
ریشه نام و موقعیت جغرافیایی
واژه «بیستون» در متون کهن به شکلهای مختلف آمده و ریشه در ترکیب واژگان باستانی مانند «بَغ» (به معنای «خدا» یا «مقدس») دارد که بعدها در زبانهای محلی و فارسی میانه به صورتهای بغیستان، بغیستون و نهایتاً بیسُتون درآمده و به مفهوم «سرزمین مقدس» است.
از لحاظ جغرافیایی، بیستون در مسیر باستانی بین فلات ایران و میانرودان (بینالنهرین) قرار داشت و همین موقعیت استراتژیک باعث شده که محل رفت و آمد، تجارت، تبادلات فرهنگی و نزاعهای سیاسی در طول تاریخ باشد.
جایگاه و ثبت جهانی
بیستون در سال ۱۳۸۵ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد؛ این اتفاق به سبب ارزش جهانی آن در زمینه تأثیر متقابل هنر و خط در تاریخ تمدن بشر است. یونسکو تأکید کرده که کتیبه و نقوش حجاری شده این مجموعه نمونه برجستهای از هنر برجسته انسانی و مبادله فرهنگی در دوران باستان است.
این سایت با مساحتی بیش از ۱۸۷ هکتار و منطقه حائل حدود ۳۶۱ هکتار شامل تمامی عناصر لازم برای ارائهٔ ارزش جهانی خود است، به ویژه کتیبه سه زبانه هخامنشی که بر روی صخره آهکی نقش بسته و یکی از گنجینههای تاریخ بشریت به شمار میآید.
سنگنبشته داریوش بزرگ: شاهکار هخامنشی
محور اصلی و مشهورترین بخش بیستون، کتیبه عظیم هخامنشی به فرمان داریوش اول (داریوش بزرگ) است که در حدود سال ۵۲۱ پیش از میلاد حک شده است. این سنگنبشته یکی از مهمترین اسناد تاریخی جهان باستان محسوب میشود و داستان به تخت نشستن داریوش و سرکوب شورشیان را روایت میکند.
این متن عظیم نزدیک به ۱۵ متر ارتفاع و ۲۵ متر عرض دارد و به لحاظ متن چند زبانه (سه خط میخی فارسی باستان، ایلامی و بابلِی) نخستین و طولانیترین سند چند زبانه تاریخ باستان است.
در بخش تصاویر سنگی، داریوش را میبینیم که با خم کردن پای چپ خود بر سینه یک مرد که بر روی زمین دراز کشیده، تسلط و فرمانروایی را ابراز میکند؛ آن مرد که طبق روایات تاریخی، گائومات یا گئومات (Gaumāta) است در واقع مدعیِ تاج و تخت است که پیش از رسیدن داریوش به سلطنت از میان برداشته شد.
لایههای تاریخی متعدد و آثار دیگر
بیستون تنها سنگنبشتههای هخامنشی را در دل ندارد؛ دریایی از آثار باستانی در دل این گنجینه گرانبهاست:
دوران پیشاتاریخ و پارینه سنگی
در دامنهٔ این منطقه، غارهای مهمی وجود دارد که بقایای سکونت انسانهای نخستین و ابزارهای سنگی از دوران پارینهسنگی در آن کشف شده است؛ و این نشانه حضور انسان در این منطقه از صدها هزار بلکه میلیونها سال پیش است.
آثار سلوکی، اشکانی و ساسانی
در کنار کتیبههای هخامنشی، نقوش و سنگنبشتههای دورهٔ سلوکی و اشکانی و نیز آثار معماری و سنگتراشی دورهٔ ساسانیان نیز دیده میشود؛ برای نمونه مجسمههایی از دوران اشکانیان و پیکرههای سپاهیان یا حکام محلی از جمله مجسمه هرکول متعلق به دوره سلوکیان با پیشینه یونانی.
دورههای پس از اسلام
در اطراف بیستون آثار مربوط به دورههای ایلخانی، صفوی و دورههای بعد از آن نیز وجود دارد، از جمله کاروانسرای شاهعباسی، پلها و بناهای تاریخی کوچکتر که نشان از اهمیت مستمر این منطقه در طول هزارهها دارد.
کاروانسرای شاه عباسی، متعلق به دوره صفوی در بیستون
نقش تاریخی و فرهنگی بیستون و تأثیر در توسعه هنر و خط
این سایت مجموعهای از آثار فرهنگی، هنری و سیاسی است که به شکل واضحی فرآیندهای بزرگ و مهم تاریخ ایرانزمین و ارتباطات میانفرهنگی را ثبت کرده است.
متنهای چند زبانه و سبک هنری سنگتراشیهای این مکان و حضور مجسمهها، گواه تبادل فرهنگی میان ایران، میانرودان و هنرهای باستانی مصر و بینالنهرین و حتی یونان است؛ ویژگیای که یونسکو آن را نمونه برجسته تبادل ارزشهای هنری بین تمدنها خوانده است.
مجسمه هرکول یونانی در بیستون مربوط به عصر سلوکیان
وضعیت حفاظت و مدیریت
بیستون در طول سالها با چالشهای جدی حفاظت مواجه بوده است. یونسکو و کارشناسان ایرانی نگرانیهایی مانند نفوذ آب و رطوبت پشت سنگنبشتهها، رشد گیاهان مخرب و فشار توسعهٔ انسانی در اطراف سایت را اعلام کردهاند. اما تاکنون تلاشهای حفاظتی و برنامههای بلندمدت خاصی برای تثبیت و مدیریت این اثر از طرف سازمان میراث فرهنگی ایران مشاهده نکردهایم.
بیستون در چشم جهان
بیستون از منظر جهانی به عنوان منبع دانش تمدن بشری محسوب میشود. سنگنبشتهٔهای آن منبعی بینظیر برای پژوهشگران زبانشناسی، تاریخ، مردمشناسی و باستانشناسی است و به آنها کمک کرده تا خط میخی را کشف، ترجمه و فهم کنند و به این ترتیب بخش مهمی از تاریخ خاور باستان را روشن سازند. این کتیبهها اولین قدم مهم در رمزگشایی خط میخی بود و کلید گشودن رازهای خط و زبان باستانی میانرودان و ایران شد.
بیستون؛ شاهکار ماندگار تاریخ بشر
بیستون را میتوان به درستی، نمادی جهانی از توانایی انسان در ثبت باورها و وقایع، هنر، ارتباط با دیگر تمدنها و اعمال قدرت سیاسی دانست؛ اینجا خط، هنر و سیاست در یک قاب عظیم سنگی به هم پیوستهاند، و این امر باعث شده تا این اثر در طول بیش از ۲۵۰۰ سال، همچنان منبع شناخت مردمان باستانی باشد؛ و این یعنی جهان بخشی از تاریخ بشریت را از دریچه تمدن ایران و آثار ایرانی کشف کرده است. گزافه نیست اگر بگوییم: «ایرانزمین» آینه تاریخ حضور بشر بر این سیاره است.
برقرار باد این اثر گرانبها
سبز باد یادواره ایران باستان
