غار کلماکره؛ گنج پنهان لرستان و یکی از مرموزترین کشفیات باستانشناسی ایران
غار کلماکره در استان لرستان قرار دارد این غار برای قرنها از نگاه انسان پنهان مانده بود تا آنکه در سال ۱۳۶۷ به طور کاملاً اتفاقی کشف شد.
شایانیوز- غار کَلماکَره در رشته کوههای زاگرس، در بخش شمال غربی شهرستان پلدختر در استان لرستان قرار دارد؛ غاری طبیعی و باستانی که نام آن در گویش محلی به معنای «جایگاه بزکوهی و انجیر» است و خود، نشانهای زبانی از پیوند دیرینه طبیعت و زیست انسانی در این منطقه به شمار میآید. این غار که دهانهاش حدود پنجاه متر جلوتر از سطح زمین و خارج از میدان دید مستقیم قرار گرفته، برای قرنها از نگاه انسان پنهان مانده بود و در سکوت کوهستان، حامل یکی از شگفتانگیزترین گنجینههای تاریخ ایران باقی ماند تا آنکه در سال ۱۳۶۷ خورشیدی، به طور کاملاً اتفاقی کشف شد؛ کشفی که بعدها به یکی از مهمترین رخدادهای باستانشناسی معاصر ایران تبدیل شد.
موقعیت جغرافیایی و ساختار طبیعی غار
غار کلماکره در ارتفاعات بخش رومشگان استان لرستان و در دامنههای کوه مهله، از شاخههای زاگرس مرکزی، واقع شده است؛ منطقهای که از نظر زمینشناسی و تاریخی، همواره یکی از کانونهای اصلی شکلگیری مسیرهای ارتباطی باستانی میان فلات مرکزی ایران و نواحی غربی بوده است. قرارگیری غار در چنین موقعیتی سبب شده که این مکان، در گذشته، هم از منظر راهبردی و هم از حیث امنیت طبیعی، جایگاهی ویژه داشته باشد. مسیر دسترسی به دهانه غار، کوهستانی و دشوار است و همین ویژگی باعث شده تا این مکان تا دهههای پایانی قرن چهاردهم خورشیدی از چشم پژوهشگران و کاوشگران دور بماند.
از نظر ساختار درونی، غار کلماکره شامل چندین تالار و دهلیز تو در توست که در مجموع، حدود ۶۷۰ متر طول دارند. دیوارههای آهکی، سقفهای بلند و فضاهایی با ارتفاع متغیر، گاه تا ۱۷ متر، چهرهای پیچیده و چندلایه به غار بخشیدهاند. این ساختار طبیعی، افزون بر جذابیت زمینشناختی، امکان پنهانسازی اشیای ارزشمند را در اعماق غار فراهم میکرده و همین امر، یکی از دلایل اصلی انتخاب این مکان برای انباشت یا اختفای گنجینهها به شمار میرود.
کشف تصادفی و آغاز ماجرا
داستان کشف غار کلماکره، خود به اندازه یافتههای آن شگفتانگیز است. در سال ۱۳۶۷، یک شکارچی محلی که در تعقیب بزکوهی وارد دهانه غار شده بود، به طور اتفاقی با یک سکه باستانی مواجه شد؛ نشانهای کوچک که پرده از راز بزرگتری برداشت. او در مراجعات بعدی، اشیای بیشتری را از درون غار بیرون آورد و این روند تا زمانی ادامه یافت که خبر کشف به گوش افراد بیشتری رسید. با وجود ورود دیرهنگام نهادهای رسمی، بخش قابل توجهی از اشیای موجود در غار پیش از هرگونه بررسی علمی، توسط سودجویان خارج و وارد شبکه قاچاق آثار تاریخی شد؛ رخدادی که پیامدهای آن تا امروز نیز ادامه دارد.
یافتهها و ارزش تاریخی
آثار به دست آمده از غار کلماکره از حیث کیفیت ساخت، تنوع و ارزش هنری، در زمره بینظیرترین مجموعههای باستانی ایران قرار میگیرند. این گنجینه شامل ظروف نقرهای نفیس، جامهای تشریفاتی موسوم به رِیتون، مجسمههای حیوانی و انسانی، اشیای آیینی، لوحها و کتیبههایی است که برخی از آنها به خط نوایلامی نگاشته شدهاند. وجود این کتیبهها باعث شده تا بسیاری از پژوهشگران، قدمت اشیای غار را به هزاره نخست پیش از میلاد و به فرهنگهای بومی غرب ایران در دوره نوایلامی نسبت دهند؛ دورهای که هنوز لایههای فراوانی از تاریخ آن ناشناخته باقی مانده است.
برخی فرضیههای تاریخی بر این نکته تأکید دارند که این اشیا ممکن است بخشی از خزانه یک قدرت محلی یا حاصل غنایم جنگی اقوامی چون کاسیان باشند؛ گنجینهای که برای حفظ از خطر نابودی یا تاراج، در دل غار پنهان شده است. هرچند این فرضیات همچنان محل بحثاند، اما همگی بر اهمیت بیچون و چرای کلماکره در بازخوانی تاریخ سیاسی و فرهنگی غرب ایران تأکید دارند.
سرنوشت اشیا؛ پراکندگی جهانی
یکی از تلخترین ابعاد ماجرای غار کلماکره، سرنوشت اشیای کشف شده آن است. بخش اعظم این آثار، بدون ثبت رسمی و خارج از چارچوبهای قانونی، از کشور خارج شده و امروز در موزههای بزرگ و معتبر جهان نگهداری میشوند؛ از جمله موزه لوور پاریس، موزه بریتانیا در لندن، موزه متروپولیتن نیویورک، موزه سنپترزبورگ و موزه میهو در ژاپن. در مقابل، تنها تعداد محدودی از این اشیا در موزههای داخلی ایران، از جمله موزه ایران باستان و موزه فلکالافلاک خرمآباد، در دسترس عموم قرار دارند.
این پراکندگی جهانی، غار کلماکره را به نمادی از چالشهای ساختاری ایران در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی تبدیل کرده است؛ نمادی از ضعف نظارت، تأخیر در واکنش و دشواری بازگرداندن آثاری که اکنون بخشی از ویترینهای معتبرترین موزههای جهان شدهاند.
قدمت و جایگاه در تاریخ فرهنگی ایران
تحلیلهای باستانشناسی نشان میدهد که اشیای کلماکره متعلق به بازهای حساس و تعیین کننده در تاریخ ایران باستان هستند؛ دورهای که گذار از ساختارهای ایلامی به قدرتهای بعدی در آن شکل گرفته است. وجود چنین گنجینهای در دل یک غار، احتمال استفاده از این مکان به عنوان خزانهای مقدس یا مخفیگاه داراییهای حکومتی را تقویت میکند؛ فرضی که در صورت اثبات، میتواند برداشتهای رایج از سازمان سیاسی و اقتصادی جوامع غرب ایران را به طور جدی بازنگری کند.
اهمیت طبیعی، گردشگری و میراث فرهنگی
غار کلماکره، افزون بر ارزشهای تاریخی و باستانشناختی، از منظر زیباییهای طبیعی و ظرفیتهای گردشگری نیز جایگاهی ممتاز دارد. تالارهای مرتفع، دهلیزهای پیچ در پیچ و نور طبیعی محدود، فضایی رازآلود پدید آوردهاند که هم برای پژوهشگران و هم برای علاقهمندان به طبیعت جذاب است. با این حال، با وجود ثبت غار در فهرست آثار ملی ایران در سال ۱۳۸۴، این مکان همچنان نیازمند برنامهریزی دقیق حفاظتی، مطالعات علمی گستردهتر و سیاستگذاری مؤثر برای صیانت و معرفی آن است.
غار کلماکره سندی زنده از تاریخ پنهان ایران است. داستان این غار از کشف تصادفی در کوههای لرستان تا پراکندگی آثارش در موزههای جهان، روایتی فشرده از فرصتها و فقدانهاست؛ و نمونهای کامل از ثروت تاریخی و فرهنگی گرانمایهای که اگر وضع کشور به همین منوال ادامه یابد، برای همیشه از جغرافیای فرهنگی ما جدا خواهد شد.
پاینده ایران
