شهر بیشاپور یادگار پرشکوه ساسانی که مدرن‌ترین شهرهای امروزی به گرد پاش نمی‌رسند

شایانیوز- بیشاپور شهری باستانی در استان فارس و در بخش مرکزی کازرون است که در سال ۲۶۶ میلادی به دستور شاپور یکم ساسانی و به شکرانه پیروزی بر امپراتوری روم بنیان گذاشته شد. این شهر یکی از پایتخت‌های شاهنشاهی ساسانی و مرکز ایالت شاپورخوره بود و از مهم‌ترین شهرهای ایران پیش از اسلام به شمار می‌رفت. طبق منابع تاریخی و شواهد باستان‌شناسی در ساخت بیشاپور، از اسیران رومی خصوصاً معماران، مهندسان و هنرمندان، بهره گرفته شد؛ امری که تأثیر آن به ‌وضوح در نقشه شهری، معماری و تزئینات بناها دیده می‌شود.

وجه تسمیه

نام بیشاپور از ترکیب «بی/به» (به معنای بزرگ، شاهانه یا برتر) و «شاپور» گرفته شده و به معنای شاپور بزرگ یا سرای شاپور است. برخی منابع آن را تحول ‌یافته «بنای شاپور» یا «به ‌از‌ انطاکیه ‌شاپور» می‌دانند. این نام در دوره ساسانی به خط پهلوی و در دوران اسلامی به خط کوفی بر سکه‌ها ثبت شده و شکل‌های کوتاه ‌شده‌ای مانند «بیش» و «وشاپور» نیز داشته است.

موقعیت جغرافیایی

بیشاپور در استان فارس امروزی، در ۱۵ کیلومتری غرب شهر کازرون، و در دامنه‌های شمالی رشته‌ کوه زاگرس واقع شده است؛ جایی که از یک سو به جلگه‌های حاصلخیز و مسیرهای ارتباطی جنوب غرب ایران دسترسی دارد و از سوی دیگر، در مجاورت تنگ چوگان، دره‌ای طبیعی و استراتژیک، قرار گرفته است. این موقعیت، بیشاپور را به گره‌ای حیاتی در شبکه راه‌های شاهنشاهی بدل می‌کرد؛ شهری که مسیر ارتباطی میان تیسفون، پایتخت ساسانیان، و مراکز مهمی چون استخر و بنادر خلیج فارس را کنترل می‌کرد. چنین جای‌گیری جغرافیایی، تصادفی نبود، بلکه حاصل محاسبه‌ای دقیق برای تثبیت قدرت سیاسی، نظامی و اقتصادی در منطقه‌ای حساس و پرتنش بود.

پیشینه تاریخی

پیش از اسلام:

در محل بیشاپور، پیش‌تر شهری به نام دین‌دلّا وجود داشت که در دوران هخامنشی آباد بود و در حمله اسکندر ویران شد. شاپور یکم شهر جدید را بر ویرانه‌های آن بنا کرد. طراحی شهر به سبک شهرسازی یونانی (هیپوداموسی) و عمدتاً به دست اسیران و مهندسان رومی انجام شد. بیشاپور با شهرهای بزرگ روم شرقی مانند انطاکیه رقابت می‌کرد.

این شهر زادگاه هرمز یکم و بهرام یکم و محل اقامت و احتمالاً محل مرگ والرین، امپراتور اسیرشده روم بود. جمعیت آن تا پیش از حمله اعراب بین ۵۰ تا ۸۰ هزار نفر برآورد می‌شود. شاپور یکم نیز در همین شهر درگذشت.

دوران اسلامی:

بیشاپور در سال ۱۷ هجری فتح شد، اما بارها شاهد شورش‌های گسترده علیه خلافت بود؛ از اعلام استقلال در سال ۲۳ هجری تا سرکوب‌های خونین در دوره‌های مختلف، از جمله توسط ابوموسی اشعری، عمر بن عبیدالله و در نهایت حجاج بن یوسف.

از سده‌های دوم و سوم هجری، شهر رو به افول رفت و جمعیت آن به کازرون مهاجرت کرد.

آل بویه و پس از آن:

در قرن چهارم هجری، آل بویه—به‌ویژه عضدالدوله دیلمی—کوشیدند بیشاپور را احیا کنند و شهر برای مدتی دوباره رونق گرفت. با این حال، در دوره سلجوقی و با حمله ابوسعید شبانکاره (۴۹۵ هجری) و وقوع زلزله‌ای شدید، بیشاپور کاملاً  ویران شد.

مهم‌ترین آثار و بناها

معبد آناهیتا:

پرستشگاه مکعبی‌شکلِ سنگی، بدون سقف، با سیستم پیچیده هدایت و کنترل آب رودخانه شاپور؛ نماد پرستش الهه آب و یکی از شاهکارهای معماری آیینی ساسانی.

تالار تشریفات:

تالاری عظیم با نقشه چلیپایی (صلیب آریایی)، گنبد بزرگ، چهار ایوان متقارن و ۶۴ طاقچه تزئینی؛ الگویی برای معماری آتشکده‌ها و بناهای چهارصفه بعدی.

ایوان موزائیک:

ایوان‌هایی با کف‌پوش موزائیکی  نقش‌دار از انسان و گیاه؛ فضای اندرونی و اختصاصی شاپور.

کاخ والرین:

کاخی هشت‌گوش برای اقامت امپراتور اسیرشده روم، با سنگ‌تراشی و گچ‌بری فاخر.

ستون‌های یادبود:

دو ستون سنگی بلند با کتیبه پهلوی که سند رسمی ساخت شهر و نام معمار آن، اپسای حرانی، را ثبت کرده‌اند.

قلعه دختر:

دژی مشرف بر شهر، احتمالاً برج دیده‌بانی یا سامانه ارسال پیام با آتش.

مسجد و مدرسه اسلامی:

متعلق به دوره آل بویه، با نقشه چهارایوانی، ستون‌های سنگی منقوش و کاربری آموزشی–مذهبی.

موزه بیشاپور:

محل نگهداری آثار کشف ‌شده از شهر و پیرامون کازرون.

شهرسازی و معماری؛ تلفیق ایران و روم

بیشاپور شهری مستطیلی‌شکل با دو خیابان اصلی شمالی–جنوبی و شرقی–غربی بود که در مرکز یکدیگر را قطع می‌کردند و به چهار دروازه می‌رسیدند. شهر به دو بخش ارگ سلطنتی و عامه‌نشین تقسیم می‌شد و با کوه، رود، خندق و دیوار محافظت می‌شد.

نقشه شهری بیشاپور یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های شهرسازی شطرنجی در ایران باستان است؛ الگویی که بیشتر با شهرهای یونانی–رومی شناخته می‌شود تا با سنت‌های بومی ایران. خیابان‌های مستقیم و متقاطع، تقسیم‌بندی منظم فضاهای مسکونی، اداری و آیینی، و وجود بناهای عمومی بزرگ، نشان می‌دهد که بیشاپور نه یک شهر ارگانیک، بلکه شهری «طراحی‌شده» بوده است؛ شهری که نظم فضایی آن بازتابی از نظم سیاسی مطلوب شاهنشاهی ساسانی محسوب می‌شد.

از مهم‌ترین بناهای بیشاپور می‌توان به تالار تشریفات، معبد آناهیتا و مجموعه‌های کاخ‌مانند اشاره کرد. معبد آناهیتا، با ساختاری سنگی و استفاده از آب جاری، نمونه‌ای کم‌نظیر از پیوند آیین، معماری و طبیعت است و جایگاه ویژه‌ای در شناخت دین و مناسک ساسانی دارد. همچنین، کشف موزائیک‌های رنگی با نقش‌های انسانی، گیاهی و هندسی که شباهت آشکاری به هنر رومی دارند، بیشاپور را به یکی از معدود شهرهای ایران با چنین شواهدی بدل کرده است.

تنگ چوگان؛ صحنه تاریخ، قدرت و روایت

همجواری بیشاپور با تنگ چوگان تصادفی نیست؛ این دره باریک و باشکوه، به‌ سان یک صحنه طبیعی برای بازنمایی تاریخ عمل می‌کند. نقش‌برجسته‌های ساسانی حک‌شده بر دیواره‌های تنگ، از جمله صحنه‌های پیروزی شاپور بر امپراتوران روم در امتداد شهر، نوعی تداوم روایی میان طبیعت، قدرت و شهرسازی ایجاد می‌کنند. در اینجا، شهر و کوه به یکدیگر پاسخ می‌دهند: شهر قدرت را سازمان می‌دهد و کوه آن را جاودانه می‌کند. تنگ چوگان را می‌توان نخستین «رسانه عمومی» ساسانی دانست؛ فضایی که تاریخ رسمی شاهنشاهی در برابر چشم هر رهگذر حک می‌شد.

بیشاپور به‌ مثابه آزمایشگاه همزیستی فرهنگی

یکی از ابعاد بیشاپور، نقش آن به‌ عنوان آزمایشگاهی برای همزیستی فرهنگی است. حضور جمعیت‌های متنوع، ایرانی، رومی، یونانی و سامی و ادغام آن‌ها در یک ساختار شهری واحد، نشان می‌دهد که ساسانیان، دست‌کم در این مقطع، رویکردی کاملاً بسته و طردکننده نسبت به «دیگری» نداشتند. بیشاپور نمونه‌ای است از این‌که چگونه یک امپراتوری می‌تواند از راه جذب، نه حذف، قدرت خود را تثبیت کند؛ الگویی که بعدها در شهرهایی چون جندی‌ شاپور نیز تکرار شد و به شکوفایی علمی و فرهنگی انجامید.

افول بیشاپور

افول بیشاپور صرفاً نتیجه فتح نظامی یا یک زلزله ویرانگر نبود، بلکه حاصل تغییر الگوهای قدرت، تجارت و تمرکز شهری در ایران پساساسانی بود. با جابه‌جایی محورهای اقتصادی، کاهش اهمیت مسیرهای قدیمی، و ظهور مراکز جدید، شهری که زمانی در قلب شبکه قدرت قرار داشت، به‌ تدریج به حاشیه رانده شد. این افول، نشانه پایان یک مدل خاص از شهرسازی و آغاز مدلی دیگر است! پس از  آن، شهرهای اسلامی با منطق متفاوتی از فضا، قدرت و اجتماع شکل گرفتند.

بیشاپور امروز؛ میراثی که هنوز فهم نشده

امروزه بیشاپور به‌ عنوان بخشی از «چشم‌انداز باستان‌شناسی ساسانی فارس» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است، اما این ثبت جهانی هنوز به درک عمیق عمومی، حفاظت شایسته و معرفی درخور منجر نشده است. این شهر می‌تواند کلیدی برای فهم سیاست، هنر، دین و رابطه ایران با جهان در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخش باشد؛ می‌تواند نشانه‌ای سبز و زنده از گذشته پر شکوه ما باشد؛ اگر اراده‌ای جدی برای روایت درست آن وجود می‌داشت. که در این سالها هرگز نبوده و نخواهد بود...