نام‌ ماه‌های سال در تقویم ما از کجا گرفته شده‌اند؟ یادگار آیین نیاکان ما

شایانیوز- تقویم ایرانی، یا همان گاه‌شماری هجری خورشیدی که امروز در ایران و افغانستان به‌ عنوان تقویم رسمی استفاده می‌شود، ریشه در یکی از کهن‌ترین سنت‌های زمان‌سنجی تمدن بشری دارد؛ سنتی که پیش از اسلام، در دوران سلسله‌های هخامنشی و ساسانی، با الهام از آگاهی‌های زرتشتی و دانش نجومی شکل گرفت و سپس در دوره  اسلامی با اصلاحاتی به ساختار مدرن خورشیدی تثبیت شد. نام ماه‌ها در این تقویم برگرفته از باورها، اصول کیهانی و عناصر طبیعی فرهنگ ایران  باستان است و بازتاب‌ دهنده  پیوند دیرینه میان انسان، طبیعت و معنویت در این سرزمین است.

تقویم پیشااسلامی ایرانی، مانند بسیاری نظام‌های باستانی، تلاش داشت سال را مطابق با گردش خورشید و چرخه‌های کشاورزی تنظیم کند. در این نظام‌ها، ماه‌های سال غالباً بر اساس عناصر طبیعت، فعالیت‌های فصلی و مناسک آیینی نامیده می‌شدند و این سنت در گذر زمان حفظ شد و در قالب نام‌های امروزی  ماه‌های فارسی درآمد.

در دوران هخامنشیان، شواهد تاریخی نشان می‌دهد که ایرانیان از تقویمی ۳۶۰ روزه بهره می‌بردند که بعدها اصلاحاتی در آن انجام شد تا با سال خورشیدی هماهنگ شود. در دورهٔ ساسانیان و سپس در تحولِ تقویم زرتشتی، ساختار ۱۲ ماههٔ ۳۰ روزه حفظ شد و نام ماه‌ها به شکل‌های قابل تشخیص تغییر یافت؛ نام‌هایی که بسیاری از آن‌ها برگرفته از واژگان اوستایی و مفاهیم فرهنگی–دینی بودند.

معنای نام ماه‌های ایرانی و ریشه‌های باستانی

نام ماه‌های تقویم ایرانی به‌ طور مستقیم از سنت‌های زرتشتی و فرهنگ ایرانی باستان گرفته شده‌اند؛ اغلب این نام‌ها با اصول ارزش‌های اخلاقی، خدایان آریایی یا عناصر طبیعی و کیهانی پیوند دارند و در بسیاری موارد ردپای مفاهیمی را می‌توان دید که در متون اوستایی و آیین‌های کهن ایران مطرح بوده است.

فروردین: فرَوَردین – «فرّها / فرّوازه»

فروردین، نخستین ماه سال، هم‌زمان با آغاز بهار و جشن نوروز است. واژۀ «فرّ» در آیین زرتشتی به معنای روح نگهبان و نیروی متعالی زندگی است. این ماه نماد تجدید و آغاز دوبارهٔ حیات و محافظت نیروهای مثبت است و نقش مهمی در فرهنگ ایرانی باستان دارد.

از ان جایی که واژهٔ «فرّ» به معنای نیروی متعالی و حیات‌بخش است و به دلیل همزمانی با تجدید طبیعت و آغاز سال جدید، به این ماه اختصاص یافت تا آغاز زندگی، شادابی و محافظت نیروهای مثبت را تداعی کند.

اردیبهشت: «آشا واهِشتا» – عدالت و نظم

اردیبهشت برگرفته از واژۀ اوستایی «آشا واهِشتا» است که به معنای «بهترین راستی» و «نظم مطلق» است. این ماه نماد نظم کیهانی و پاکی و همچنین ارزش‌های اخلاقی در فرهنگ باستان ایران است.

این نام به آغاز فصل کشاورزی و نیاز به برنامه‌ریزی دقیق برای محصولات و منابع طبیعی، به این ماه اختصاص داده شد.

خرداد: آب، سلامت و کمال

خرداد از واژۀ اوستایی «هَوَرْوَتات» گرفته شده و نماد کمال، تمامیت و سلامت است. این ماه با آب و جوشش نیروهای طبیعی مرتبط است و در آیین‌های کشاورزی نماد فراوانی و پاکی منابع آبی به شمار می‌آید.

خرداد به دلیل هم‌زمانی با رشد محصولات و فراوانی آب و منابع طبیعی، نمادی از سلامت، کمال و تکامل حیات در نظر گرفته شده و این نام را بر آن نهاده‌اند.

تیر: تیغ و ستارهٔ تیْشتریه

تیر برگرفته از ستارهٔ اوستایی «تیشتریه» است که با بارش باران و باروری زمین پیوند دارد. در فرهنگ کهن ایران، این ماه نماد شکرگزاری برای فراوانی و نیروی زندگی است.

تیر به این دلیل به ماه میان تابستان اختصاص یافته که کشاورزان بیشترین نیاز به باران و فراوانی منابع آب دارند.

مرداد: «امرِتات» – حیات جاوید

مرداد از واژۀ اوستایی «امرِتات» به معنای «جاودانگی» یا «بی‌مرگی» است. این مفهوم، پیوند میان زندگی پایدار طبیعت و آرمان حیات جاوید انسان را نشان می‌دهد.

این نام با پایداری و ثبات زمین و محصولات کشاورزی مرتبط است؛ زمان برداشت محصول و بهره‌وری کشاورزی در نظر گرفته می‌شد و اهمیت طولانی‌مدت زندگی و استمرار حیات را یادآور می‌شود.

شهریور: «خشتره ویرِیه» – فرمانروایی آرمانی

شهریور برگرفته از «خشتره ویرِیه» است که به معنای «سلطنت ارجمند» یا «حکومت آرمانی» است و نمایانگر حفظ نظم اجتماعی و حراست از جامعه است.

هماهنگی زندگی شهری و کشاورزی نیازمند رعایت نظم و رعایت ارزش‌های اخلاقی بود.

مهر: میترای عهد و پیمان

مهر، نام ایزدی است که نگهبان پیمان و وفاداری بود. این ماه نماد دوستی، عدالت اجتماعی و وفاداری است و جشن مهرگان نیز در اواخر این ماه برگزار می‌شود.

انتخاب نام مهر برای این ماه به دلیل جشن مهرگان و اهمیت روابط اجتماعی، وفاداری و اتحاد در جامعه باستان بوده است.

آبان: آب و جریان زندگی

آبان از واژۀ اوستایی «آپ» گرفته شده و به معنی آب است؛ نماد پاکی، جریان و حیات‌بخشی به زندگی. واژهٔ «آپ» به معنای آب است و نام آبان به دلیل نقش حیاتی منابع آبی و اهمیت جریان زندگی در پایان تابستان و اوایل پاییز به این ماه اختصاص یافت.

آذر: آتش مقدس

آذر به معنای آتش است؛ آتش در فرهنگ زرتشتی نماد نور، انرژی و پاکی بود و نام ماه آذر برگرفته از نیروی مقدس آتش است.

با توجه به اهمیت آتش در آیین‌های زرتشتی و نقش آن در تامین حرارت و روشنایی زندگی روزمره، این ماه به آذر نامگذاری شد.

دی: خالق و آفرینش

دی برگرفته از واژۀ اوستایی «داتوش» است که به معنای «آفریننده» است و نمادی از نیروی خالق و استمرار زندگی به شمار می‌آید.

«داتوش» یا خالق، نشان ‌دهندهٔ استمرار و نظم آفرینش است. دی در دل زمستان قرار گرفته و یادآور قدرت خالق برای حفظ زندگی در سخت‌ترین شرایط است.

بهمن: اندیشه نیک

واژۀ «وهوو مانَه» به معنای «اندیشه نیک» است؛ مفهومی اخلاقی که در فرهنگ ایرانی باستان با پرورش ذهن و رفتار درست پیوند دارد.

«وهوو مانَه» یا اندیشه نیک، نماد تمرین فضایل اخلاقی و پالایش ذهن و رفتار بود؛ اختصاص این نام به بهمن بیانگر اهمیت اخلاق و تفکر نیک در پایان سال و آماده‌سازی برای سال جدید بود.

اسفند: «سپنتا آرمائیتی» – فروتنی و عشق به زمین

اسفند از «سپنتا آرمائیتی» برگرفته شده که به معنای «اخلاص مقدس» و فروتنی و عشق به زمین است. این نام نماد احترام به طبیعت و پایبندی به اصول اخلاقی است.

«سپنتا آرمائیتی» یا فروتنی مقدس، به دلیل پایان سال و نیاز به بازنگری در کردار انسانی و احترام به طبیعت و زمین، به اسفند اختصاص یافت. این ماه نمادی از دلسوزی، اخلاص و پایبندی به اصول اخلاقی در فرهنگ ایرانی باستان است.

ساختار تقویم خورشیدی مدرن و استمرار سنت‌ها

تقویم رسمی ایران، یا همان تقویم جلالی، در اوایل سدهٔ بیستم رسمی شد و نام ماه‌ها و ساختار آنها را بر پایهٔ همین سنت‌های باستانی حفظ کرد؛ ۱۲ ماه سال از آغاز بهار تا پایان زمستان را پوشش می‌دهد و روز اول سال با اعتدال بهاری و جشن نوروز هم‌زمان است.

این تقویم بر پایهٔ داده‌های نجومی تنظیم می‌شود، به‌ طوری که آغاز هر سال مطابق با لحظهٔ اعتدال بهاری است، که تغییری طبیعی و قابل مشاهده در حرکت زمین نسبت به خورشید است؛ همین دقت باعث شده سال شمسی ایران یکی از دقیق‌ترین تقویم‌های دنیا باشد.

نام ماه‌های تقویم ایرانی حامل مفاهیم عمیق فرهنگی، دینی و طبیعی هستند که بازتاب‌ دهندۀ باورها و جهان‌بینی مردم ایران باستان هستند. از فروردین تا اسفند، تقویم ایرانی نمودار اجتماعی، کیهانی و نمادین یک تمدن است که هنوز هم در گذر تاریخ زنده و جاری است و سبز و جاوید خواهد ماند...

پاینده ایران