طاق شیرین ایلام؛ میراث ساسانی میان اسطوره و تاریخ
اتاقی که فرهاد برای شیرین ساخت؛ بنای عاشقانه در ایلام شهر دلاورمردان ایرانزمین!
در کوههای زاگرس در ایلام، بنایی کوچک وجود دارد به نام طاق شیرین و فرهاد و مربوط به دورهٔ ساسانی که با ماجرای شیرین و فرهاد پیوند خورده است.
شایانیوز- در دامنه کوههای زاگرس، در شهرستان ایوان استان ایلام، بنایی کوچک و باستانی وجود دارد که با نام طاق شیرین و فرهاد شناخته میشود؛ سازهای که میراث دورهٔ ساسانی را نمایندگی میکند و در حافظه فرهنگی مردم محلی با ماجرای شیرین و فرهاد پیوند خورده است. این طاق، بنایی سنگی با پلان مربعی و سقفی مسطح، روایتگر پیوند میان تاریخ واقعی و اساطیر اجتماعی و فرهنگی است که در طول قرون، نقل شده و پابرجا مانده است.
موقعیت جغرافیایی و کشف اثر
طاق شیرین در بخش زرنه شهرستان ایوان، در روستای چهل زرعی و در تنگهٔ کوشک قرار دارد؛ جایی که مسیر طبیعی میان نیروهای زمینی بوده و در طول تاریخ، محور ارتباطی بین سرزمینهای غربی فلات ایران بوده است. بنا در دامنهٔ صخرههای آهکی قرار گرفته و در سالهای گذشته، بر اثر فرسایش طبیعی، سالها زیر لایههای خاک پنهان مانده بود تا اینکه در دههٔ ۱۳۷۰ خورشیدی پژوهشگران و مرمتکاران میراث فرهنگی آن را از زیر خاک بیرون کشیدند و مرمتهای اولیه بر آن انجام شد؛ موضوعی که اهمیت این اثر را به لحاظ باستانشناسی و حفاظت تاریخی برجسته میسازد.
ساختار معماری و ویژگیهای فنی
ساختار طاق شیرین نمونهای نسبتا کم نظیر از معماری سنگی خشکه چین دورهٔ ساسانیان است؛ اثری که بدون استفاده از ملات و با چیدن دقیق سنگهای حجیم تراش خورده در کنار هم شکل گرفته است. ابعاد بنا نسبتاً کوچک است: طول حدود ۳۲۰ سانتیمتر، عرض حدود ۲۹۰ سانتیمتر و ارتفاع داخلی حدود ۲۲۰ سانتیمتر از کف طاق، که نشان میدهد این بنا در اصل به عنوان اتاقک یا سرپناهی کوچک طراحی شده بوده است. یکی از ویژگیهای منحصر به فرد آن، سقف مسطح و یکنواخت است؛ در حالی که طاقهای مشابه در دورههای تاریخی معمولاً با هلال یا قوس اجرا میشدند؛ این تفاوت نه فقط یک انتخاب تکنیکی، بلکه نشانهای از توجه به سبک محلی و سازگاری با شرایط اقلیمی منطقه است.
در دیوار شمالی بنا نیز روزنهای تخت با ابعاد حدود ۱۴۵×۶۴×۱۰۰ سانتیمتر تعبیه شده که ممکن است کاربرد تهویه یا نورگیری داشته باشد و این طراحی ساده اما هوشمندانه، نشان دهندهٔ تسلط معماران ساسانی بر نیازهای زیستمحیطی و کاربری فضا در محیطهای کوهستانی است.
پیشینه تاریخی؛ از ساسانیان تا امروز
طاق شیرین از نظر تاریخی به دورهٔ شاهنشاهی ساسانیان (۲۲۴–۶۵۱ میلادی) باز میگردد و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است؛ اثری ملی که در ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ با شمارهٔ ۷۹۶۹ ثبت گردید.
اگرچه مستندات مکتوب رسمی دربارهٔ بنیانگذاران دقیق بنا وجود ندارد، طراحی آن و مصالح به کار رفته به طور قاطع به دورهای برمیگردد که ساسانیان در پهنهٔ زاگرس و مناطق غربی ایران، با بهرهگیری از دانش مهندسی، بناهای کوچک و بزرگ متعددی ایجاد کردهاند؛ از آتشکدهها و راهروهای صخرهای تا طاقهای یادمانی و سرپناههای میانراهی.
این طاق به ویژه با وجود پلانی مربعی شکل و بخشهایی نیمه زیر زمینی میتواند نشان دهندهٔ یک ایستگاه استراحت یا محل انتظار کاروانها در مسیرهای کوهستانی باشد؛ نقطهای که مسافران و کاروانیان در گذشتههای دور برای توقف کوتاه یا استراحت شبانه انتخاب میکردهاند.
افسانه و معنای فرهنگی
رایجترین روایت محلی دربارهٔ نام این اثر، پیوند آن با داستان عاشقانهٔ شیرین و فرهاد است روایتی که سینه به سینه نقل شده و در ادبیات تاریخی و فولکلور محلی بازتولید شده است. بر اساس این روایت، فرهاد کوهکن، این طاق را در مدت نسبتاً کوتاهی برای استراحت معشوقش شیرین ساخت تا حین گذر از این منطقه از فضای آن استفاده کند. هرچند این مطلب سندیت روشن و قطعی در منابع تاریخی ندارد، اما از منظر فرهنگی بخشی از هویت نمادین مکان را شکل داده و از آنجا که قرنهاست به همین شکل و صورت نقل شده، به نظر میرسد تا حدودی قریب به واقعیت باشد.
نامگذاری بنا بر اساس این روایت به ارزش معنایی اثر افزوده و آن را از یک سازهٔ صرفاً تاریخی به نشانهای از تجربهٔ اجتماعی و فرهنگی تبدیل کرده است.
مرمت، وضعیت کنونی و اهمیت میراث
در دهههای اخیر، طاق شیرین که سالها در بخشهایی زیر خاک فرو رفته بود، توسط نهادهای میراث فرهنگی مورد مرمت قرار گرفته و به عنوان گنجینهٔ فرهنگی–تاریخی تا حدی احیا شده است؛ پروژهای که علاوه بر حفظ بنای سنگی، در راستای تقویت هویت تاریخی استان ایلام و جذب گردشگر نیز دنبال میشود. در سال ۱۴۰۴ خورشیدی نیز طرحی برای مرمت و ساماندهی این اثر با اختصاص بودجه استانی اجرا شده است، اقدامی که آن را «گنجینهٔ فرهنگی ارزشمند» توصیف کردهاند.
با این حال، اهمیت طاق شیرین فراتر از مرمت فیزیکی آن است. این آثار کوچک اما کهن، نه تنها بخش گمشدهای از شبکهٔ ارتباطی و زیست محیطی گذشتهٔ ایران را بازنمایی میکنند، بلکه امکان خوانش تاریخی از تجربهٔ سفر، تماس فرهنگی و تعامل انسانی با محیط کوهستانی را میسر میسازند؛ تجربهای که در بسیاری از نقاط غرب ایران، به ویژه در پهنهٔ زاگرس، با توجه به مسیرهای متعدد ارتباطی میان فلات ایران و بینالنهرین شکل گرفته است.
چالشها و چشمانداز حفاظت
هرچند طاق شیرین در فهرست آثار ملی جای گرفته و مرمتهایی روی آن صورت پذیرفته، اما همچنان در برابر تهدیدهای طبیعی و انسانی قرار دارد. فرسایش سنگهای بنیادین، تهدید مدفونسازی مجدد بر اثر بارشها و حرکت خاک و نبود مدیریت یکپارچهٔ بازدید یکی از مهمترین چالشهاست. از سوی دیگر، ظرفیتهای گردشگری و فرهنگی این اثر اگر با برنامهریزی استراتژیک و جذب منابع علمی و مالی توسعه یابد؛ میتواند به یکی از قطبهای گردشگری فرهنگی–تاریخی استان ایلام تبدیل شود؛ منطقهای که به واسطهٔ قدمت چند هزار سالهٔ حضور انسان در آن، آثار متعدد و متنوعی دارد.
طاق شیرین و فرهاد در ایلام، بنا به مثابه یک شاهکار معماری سنگی ساسانی و نمادی از پیوند تاریخ و اسطوره، نقشی منحصر به فرد در میراث فرهنگی ایران ایفا میکند. این اثر، برخلاف بسیاری از یادمانهای باستانی که صرفاً در کتب تاریخی بازتاب یافتهاند، در زیست بومی و اجتماعی محلی معنا ساختهاند. حفاظت و مطالعهٔ دقیق این اثر نه تنها کمک میکند تا گذشتهٔ این بخش از ایران بهتر فهمیده شود، بلکه چشمانداز روشنتری برای گردشگری تجربهمحور، هویتمحور و توسعهٔ فرهنگی منطقه فراهم میآورد.
گرچه منطقه ریشهدار و اصیلی همچون «ایلام سرافراز» نیازی به توسعه فرهنگی ندارد و فرهنگ نازنینمردمان و غیورمردانش قرنهاست بر تارک ایرانزمین میدرخشد!
پاینده ایران
