آخرین وضعیت اینترنت بین الملل امروز دوشنبه 4 خرداد؛ چندم خرداد وصل می شویم؟
امروز چهارم خرداد ۱۴۰۵ هشتاد و هفتمین روز متوالی از اعمال محدودیت بر اینترنت بینالملل در ایران است.
شایانیوز- امروز چهارم خرداد ۱۴۰۵ هشتاد و هفتمین روز متوالی از اعمال محدودیت بر اینترنت بینالملل در ایران است این یعنی نزدیک به 2088 ساعت خاموشی دیجیتال.
هشتاد وهفت روزی که برای برخی تبدیل به فرصتی برای درآمدزایی شده و برای بسیاری دیگر، به کابوسی برای معیشت، ارتباطات و حتی سلامت روان؛ بر اساس دادههای منتشر شده از سوی نهادهای پایش اینترنت، مجموع ساعت انسداد دسترسی به سرویسهای جهانی از مرز دو هزار ساعت عبور کرده است، البته در این مدت کاربران در نقاط مختلف کشور به شبکه و پیامرسانهای داخلی دسترسی دارند، اما ارتباط با بسیاری از سرویسهای جهانی همچون گوگل، اینستاگرام، واتساپ و تلگرام با اختلال جدی یا قطع کامل همراه بوده است؛ این وضعیت در حالی ادامه دارد که دولت از تغییر قریبالوقوع شرایط خبر میدهند. مازیار نوربخش، رئیس کمیسیون تحول اتاق بازرگانی تهران؛ محمدعلی ابطحی، فعال سیاسی اصلاحطلب؛ حتی محمد سرافراز، عضو شورای عالی فضای مجازی هر سه با زبان و ادبیات متفاوت، دارند یک چیز را میگویند: ادامه این وضعیت، هزینههایی تحمیل میکند که دیگر قابل چشمپوشی نیست.
تشکیل ستاد ویژه فضای مجازی به ریاست عارف با ضربالاجل مشخص
در تازهترین تحول، «ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی» به ریاست محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور تشکیل شده است. مأموریت اصلی این ستاد، برنامهریزی برای رفع انسداد اینترنتی با ضربالاجل حداکثر تا میانههای خرداد ۱۴۰۵ اعلام شده است.
رئیسجمهور در ابلاغ مأموریت به عارف، سه وظیفه کلیدی تعیین کرده: تدوین نقشه راه جامع تحول در حکمرانی فضای مجازی، بازآرایی ساختارهای تصمیمسازی و تصمیمگیری، و استقرار نظام نظارت راهبردی.
نکته مهم: برای نخستینبار سه استاد برتر دانشگاهی از حوزه ارتباطات و اینترنت به عنوان عضو حقیقی به ستاد پیوستهاند (اسامی آنها به دلیل فشار احتمالی مافیای فیلترینگ فعلاً منتشر نشده).
وعدهها روی خط، اما خبری از اتصال نیست
نوربخش میگوید اگر تصمیمگیریها کارشناسی بود، اینترنت خیلی زودتر به شرایط عادی بازمیگشت. ابطحی اما صریحتر است: «من خیلی امیدوار نیستم جلسات به نتیجه برسد. رئیسجمهور از سالها قبل بر رفع محدودیتها تأکید داشت، اما در عمل هنوز اتفاقی نیفتاده.»
و این وسط، چیتساز، معاون وزیر ارتباطات، میگوید زیرساختها آماده است. فقط باید در سطوح امنیتی تصمیم گرفته شود.
خب، این وسط چه خبر است؟ مگر میشود زیرساخت آماده باشد، تیم اجرایی خواهان بازگشایی باشد، اما خبری نشود؟ ظاهراً بله. مگرنه سرافراز چه میگوید؟ او از سه نگاه متفاوت به اینترنت در کشور میگوید: نگاه اول، اینترنت را تهدید محض میبیند و خواهان شبکه داخلیِ بسته است؛ نگاه دوم، اینترنت را فرصتی برای درآمدزاییِ عدهای خاص میداند؛ و نگاه سوم، آن را ابزاری برای توسعه و پیشرفت.
و انگار فعلاً نگاه دوم و اول دست به دست هم دادهاند تا نه تنها اینترنت باز نشود، بلکه همان دسترسی محدود هم به یک کالای لوکس و پرهزینه تبدیل شود.
مافیای فیلترینگ؛ سد اصلی رفع انسداد
روزنامه اعتماد در گزارشی با عنوان «جدال با مافیای فیلترینگ» فاش کرده که پشت پرده مخالفتها با رفع فیلتر، «جریان پرقدرت» و «مافیای فیلترینگ» قرار دارد که از فروش فیلترشکنها سودهای نجومی (چند همتی) به دست میآورند.
این مافیا هر ساختاری که بخواهد میان آنها و حاشیه سود قابلتوجهشان فاصله بیندازد را هدف حمله قرار میدهد. تداوم قطع اینترنت طی دهههای اخیر برای این طیفها به یک کاسبی پرسود تبدیل شده و آنها با نفوذ عمیق در لایههای رسانهای و تبلیغاتی، مانع از بازگشت اینترنت آزاد میشوند.
اینترنت پرو: سهمیهبندی تا مرز تحقیر
بیایید رک باشیم. چیزی که امروز «اینترنت پرو» نام گرفته، نه اینترنت است، نه پرو. این یک سرویسِ سهمیهبندی شده، گرانقیمت و چندلایه است که برای عدهای خاص طراحی شده. عددها را مرور کنیم:
-
۵۰ گیگابایت اینترنت بینالملل، ۲ میلیون تومان قیمت دارد. یعنی هر گیگ ۴۰ هزار تومان. در کشوری که حداقل حقوق ماهانه حدود ۱۰ میلیون تومان است، یک کارگر باید ۲۰ درصد حقوقش را بدهد برای ۵۰ گیگ اینترنت.
-
اما ماجرا به همین جا ختم نمیشود. سقف مصرف روزانه ۵ گیگ است. یعنی اگر کسبوکار شما به بیش از ۵ گیگ در روز نیاز داشته باشد (که خیلی از کسبوکارهای دیجیتال همینطورند)، عملاً بعد از چند ساعت، دستتان از اینترنت کوتاه است.
-
تازه، اگر در همراه اول باشید، بعد از اتمام سهمیه روزانه، حتی اینترنت داخلی هم برایتان مختل میشود. باید بروید و بیایید و کد دستوری بزنید تا دوباره اینترنت داخلی راه بیفتد.
سرافراز این وضعیت را «فروش آب در سرزمینی با وفور آب» توصیف میکند و این تحقیر است.
اینترنت لاکچری و فیلترشکنهای میلیونی
واقعیت تلخ دیگر این است که حتی با اینترنت پرو هم، اینستاگرام در همراه اول باز نمیشود. تلگرام و واتساپ بله، اما اینستاگرام، یوتیوب، ChatGPT و خیلی سرویسهای دیگر، همچنان در پشت دیوار باقی میمانند. برای استفاده از آنها، باز هم باید فیلترشکن بخرید.
حالا فیلترشکنها خود داستانی شدهاند. برخی سرویسهای محدود و کمحجم، با قیمتهای چند میلیونی فروخته میشوند. این یعنی چه؟ یعنی دسترسی به اینترنت آزاد، به کالایی لوکس برای اقشار مرفه تبدیل شده است. دیگر نه یک حق عمومی، که یک امتیاز ویژه.
امنیت یا بیامنیتی؟ آنچه قطع اینترنت با خود آورد
شاید تلخترین بخش ماجرا این باشد که این همه هزینه و محدودیت، حتی به آن هدف امنیتیِ ادعایی هم نرسیده است. سرافراز صراحتاً میگوید: «تا امروز مشخص شده که قطع اینترنت برای جلوگیری از حملات سایبری، اساساً ایده موفقی نبوده. در جنگهای ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، قویترین حملات سایبری در دوره قطع اینترنت اتفاق افتاده است.»
دکتر ضیاییپرور، استاد علوم ارتباطات، هم به نکته دیگری اشاره میکند: ادامه محدودیت اینترنت پس از آتشبس، هیچ مبنای امنیتی، فنی یا سیاسی روشنی ندارد. به نظر او اگر بازگشایی رخ دهد، بیشتر تحت تأثیر تفاهمات اخیر ایران و آمریکاست تا تصمیمات داخلی.
و روزنامه قدس در تحلیلی تکاندهنده مینویسد: بزرگترین دشمن امنیت سایبری ما، شاید نه هکرهای بینالمللی، که خود قطعی اینترنت باشد. چون با مسدود کردن مسیر بهروزرسانیهای حیاتی، زیرساختهای کشور را به بهشتی برای زامبیهای دیجیتال و هکرهای حرفهای تبدیل کرده است.
کی وصل میشویم؟ قصهٔ تکراری وعدهها
و اما سوال میلیونی: کی اینترنت باز میشود؟
ابطحی میگوید پیشبینی شخصیام این است که احتمال تحقق آن چندان بالا نیست. ضیاییپرور اما امیدوار است که در هفته آینده اتفاق بیفتد، البته به شرط تحولات سیاسی. نوربخش هم امیدوار است، اما شرط میکند که اگر تصمیمگیری کارشناسی بود، مدتها پیش این اتفاق افتاده بود.
حقیقت این است که دیگر کمتر کسی به وعدههای جلسات ستاد ساماندهی فضای مجازی امید دارد. جلساتی که تشکیل میشوند، تصمیم میگیرند، اما در عمل اتفاق خاصی نمیافتد. همان طور که سرافراز میگوید، شورای عالی فضای مجازی «ناکارآمد» است و مدل حکمرانی شورایی، ما را به جایی نرسانده است.
از طرفی منابع مطلع خبر دادهاند که احتمال اتصال دوباره اینترنت بینالملل طی ۴۸ ساعت آینده وجود دارد؛ با این حال، جلال رشیدیکوچی، نماینده سابق مجلس، این زمانبندی را محتمل اما در بازهای گستردهتر دانست و گفت بازگشت اینترنت به وضعیت پیش از جنگ، احتمالا طی ۷۲ ساعت آینده یا نهایتا تا پایان هفته عملیاتی میشود.
حرف آخر: دیگر زمان «دیدن» گذشته، زمان «رفتن» است؟
شاید تلخترین جمله در تمام این گزارشها، همانی است که ضیاییپرور میگوید: «موج جدیدی از تمایل به مهاجرت در میان جوانان شکل گرفته است.» این یعنی نسل جوان، آنقدر که به وعده باز شدن اینترنت امید دارد، به آینده ماندن در این کشور امیدوار نیست.
اینترنت، دیگر یک ابزار جانبی نیست. برای نسل امروز، اینترنت مثل هوا میماند. شاید بدتر از قطع اینترنت، این باشد که عادت کنیم به زندگی در بنبست.
و ما هنوز منتظریم. منتظر آن اتصال پلکانی و مدیریتشده. منتظر روزی که دیگر لازم نباشد برای یک گیگ اینترنت ۴۰ هزار تومان بدهیم. منتظر روزی که اینترنت لاکچری نباشد، بلکه یک حق عمومی ساده و بدیهی.
باشد که آن روز، دیر نشده باشد.
جمعبندی:
در حالی که فضای عمومی کشور در انتظار تصمیمات «ستاد ویژه فضای مجازی» برای بازگشایی احتمالی اینترنت است، وجود تجهیزات وارداتی برای کنترل متمرکز شبکه، بحثهای داغی را میان کارشناسان و جامعه درباره آینده آزادی دسترسی به اطلاعات و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن ایجاد کرده است. باید منتظر ماند و دید آیا خروجی جلسات این ستاد، به معنای بازگشت به اینترنت آزاد و عمومی خواهد بود یا الگوی جدیدی برای مدیریت شبکه در ایران پیادهسازی خواهد شد.
