عکس دختر افغان با چشمان سبز عجیب بر مجله امریکایی او را از افغانستان به ایتالیا رساند

شایانیوز- استیو مک ‌کری، عکاس امریکایی هنگامی که این عکس را در دسامبر ۱۹۸۴ از دختری اهل افغانستان با نام شَربَت‌ گُل ۱۲ ساله در اردوگاه پناهندگان در شمال ‌غرب پاکستان گرفت، فکرش را هم نمی‌کرد که چنین شهرت جهانی بیابد. او خود به این نکته اذعان کرده و پس از چاپ این عکس بر روی جلد مجله نشنال ژئوگرافیک عنوان کرد که در زمان عکاسی می‌دانست این عکس «پتانسیل» دارد اما هرگز تصور نمی‌کرد این تصویر چنین تأثیری جهانی داشته باشد؛ پرتره‌ای که به مونالیزای افغان موسوم شد.

آغاز زندگی شربت‌ گل؛ هویت انسانی پشت یک چهره نمادین

شربت ‌گُل درحدود ۱۹۷۲ میلادی در منطقه شینوَر ننگرهار افغانستان به دنیا آمد. او در خلال حمله اتحاد جماهیر شوروی وادار به ترک خانه و کاشانه‌اش شد. هلیکوپترهای روسیه در اوایل دهه ۱۹۸۰ در هنگام بمباران افغانستان به روستای او حمله کردند و پدر و مادرش را کشتند. سپس خواهران و برادران و مادربزرگ‌شان در ۱۹۸۴ به دل کوه‌ زدند و خود را به یک اردوگاه پناهندگی در پاکستان رساندند. در همان روزهای پناهندگی در پاکستان، روزنامه‌نگار امریکایی به نام استیو مک‌کری که عکاس مجله مهم نشنال جئوگرافیک بود، عکسی از او گرفت. این عکس روی جلد شماره ژوئن ۱۹۸۵ این مجله چاپ شد و بعدها لقب «فراموش‌ نشدنی‌ترین عکس» را به خود اختصاص داد. این پرتره، مشهورترین تصویر در تاریخ مجلهٔ نشنال جئوگرافیک محسوب می‌شود.

در دهه ۱۹۹۰ استیو مک‌ کوری چند بار تلاش که شربت ‌گل را بیابد اما نتوانست. تا آن زمان کسی نامش را هم نمی‌دانست؛ تا اینکه در سال ۲۰۰۲ دوباره او را در یک روستای دوردست در شرق افغانستان پیدا کردند. اما چهره‌اش تغییر کرده‌ بود و قابل شناسایی نبود. گرد سختی‌ها بر صورتش نشسته بود و از او کس دیگری ساخته بود. وی در نهایت به کمک تشخیص عنبیه شناسایی شد.

او حالا مادر چند کودک بود اما هنوز با چالش‌های زندگی دست به گریبان بود. شربت ‌گل با فردی بنام رحمت گل ازدواج کرده و در ۱۹۹۲ به افغانستان بازگشته بود. او سه دختر به نام‌های روبینا، زاهده و عالیه دارد. دختر چهارمش در کودکی درگذشت. او می‌گوید امیدوار است که فرزندانش تحصیل کنند؛ چیزی که خودش هرگز نتوانست تجربه کند.

در اکتبر ۲۰۱۶ شربت گل به اتهام جعل کارت هویت پاکستانی بازداشت شد. سازمان عفو بین‌الملل در واکنش به این خبر گفت که «اخراج او نهایت بی‌عدالتی است». گفته می‌شد وی با هویت جعلی در آن کشور زندگی می‌کرده و کارت شناسایی پاکستانی گرفته بود، موضوعی که اگر ثابت می‌شد می‌توانست او را به ۷ تا ۱۴ سال زندان و جریمهٔ سنگین محکوم کند.

در آن زمان، بسیاری از نهادهای بین‌المللی، از جمله جامعه نشنال ژئوگرافیNational) (Geographic Society، از مقام‌های پاکستانی خواستند که با دیدگاهی انسانی‌تر به وضعیت او نگاه کنند و شربت ‌گل را آزاد کنند، زیرا او نه یک مجرم حرفه‌ای، که زنی بود که تمام عمرش را در تلاش برای بقا و حمایت از خانواده سپری کرده بود.

در نهایت او آزاد شد اما باز به افغانستان بازگردانده شد.

 وقتی شربت گل به کابل رسید مورد استقبال اشرف غنی رئیس جمهوری و رولا غنی، بانوی اول افغانستان قرار گرفت. به او کلید خانه‌اش در یک شهرک را دادند. رئیس جمهور افغانستان به شربت گل وعده داد که به آموزش فرزندانش و درمان بیماری‌های خودش کمک کند.

شربت گل در دیدار با اشرف غنی، رئیس جمهور افغانستان

زندگی امروز و پناهندگی در ایتالیا

در سال‌های اخیر، با تغییرات سیاسی در افغانستان و تسلط دوباره طالبان بر کشور در اوت ۲۰۲۱، امنیت برای بسیاری از افغان‌ها به‌ ویژه چهره‌های اندکی شناخته‌ شده مانند شربت ‌گل به خطر افتاد. دولت ایتالیا با همکاری سازمان‌های غیرانتفاعی تصمیم گرفت به او پناهندگی بدهد و در شهر رم زندگی جدیدی برایش فراهم آورد تا از تهدیدهای احتمالی در زادگاه و پاکستان در امان باشد. او با حمایت دولت ایتالیا وارد رم شد و در ایتالیا ساکن شد تا بتواند زندگی‌ای دور از بحران‌های گذشته تجربه کند.

شربت‌ گل در مصاحبه‌ها گفته است که در ایتالیا حضور پیدا کردن با نام واقعی خود را ترجیح می‌دهد و دوست ندارد که تصویر هویت او فقط با داستان عکسی نمادین گره بخورد؛ بلکه می‌خواهد زندگی، خانواده و روزمرگی‌هایش نیز دیده شود، نه فقط عکس کودکی‌اش. او دوست دارد خود و سختی‌هایش را روایت کند.

پیام فرهنگی و اجتماعی

پرتره شربت ‌گل با آن نگاه ترسیده، مضطرب، نگران و مصمم، بیش از همه به این دلیل در تاریخ عکاسی و روزنامه‌نگاری ماندگار شد که پدیدۀ پناهندگی را به چهره‌ای انسانی تبدیل کرد؛ نه یک مفهوم انتزاعی. این عکس میلیون‌ها بار در سراسر جهان بازنشر شده و کمتر کسی است که آن را ندیده باشد؛ پرتره‌ای که رنج، استقامت و ناامیدی میلیون‌ها انسان بی‌نام و نشان را به تصویر می‌کشد؛ تمامی آوارگانی که شربت گل فقط یکی از آنها بود. کسانی که باختند تا اتحاد جماهیر شوروی ببرد.

این عکس به نوعی انعکاس مبارزه انسان‌هایی است که تحت تأثیر جنگ، خشونت و ناامنی، زندگی خود را باخته‌اند. چه زندگی‌هایی قربانی شده‌اند تا منافع سیاستمداران به خصوص کشور غارتگری همچون «روسیه» تضمین شود...