آتوسا؛ شهبانوی قدرتمند ایرانزمین و دختر کوروش بزرگ که چهرهاش را بر فیروزه حک کردند
آتوسا برجستهترین و تأثیرگذارترین زن در تاریخ ایران باستان است و سردیس او که با فیروزه ساخته شده، از ارزشمندترین آثار باستانی ایران است.
شایانیوز- آتوسا (به فارسی: آتوسا، در فارسی باستان: Utauθa و در زبان اوستایی: Hutaosā) برجستهترین و تأثیرگذارترین زن در تاریخ ایران باستان است و نقش سیاسی و فرهنگی که داشت فراتر از آن چیزی بود که بسیاری از زنان باستان تجربه میکردند.
او در حدود سال ۵۵۰ پیش از میلاد به دنیا آمد و زندگیاش تا حدود ۴۷۵ پیش از میلاد ادامه یافت، یعنی در اوج دورهٔ امپراتوری هخامنشی. آتوسا دختر کوروش بزرگ، بنیانگذار یکی از بزرگترین امپراتوریهای آن دوران بود و این نسب بلند باعث شد از همان آغاز در مرکز قدرت و مناسبات دربار قرار گیرد.
زندگی و نقش تاریخی آتوسا و نفوذ سیاسی و اجتماعی وی در دربار
آتوسا به عنوان یک عضو مهم و تأثیرگذار خاندان سلطنتی نقش فعالی در عرصهٔ سیاست ایفا کرد. او در سال ۵۲۲ پیش از میلاد، با داریوش یکم ازدواج کرد، پادشاهی که با اتحادهای سیاسی، قدرت امپراتوری را تثبیت کرد و گسترش داد.
آتوسا به عنوان مادر خشایارشا که بعدها یکی از مهمترین شاهان هخامنشی و از تأثیرگذارترین شخصیتهای سراسر تاریخ ایرانزمین شد، توانست تأثیرات مهمی بر جریان سلطنت هخامنشیان بگذارد. خانواده او نمایانگر پیوندهای مستقیم خانواده، با قدرت، سیاست و مشروعیت سلطنتی است، زیرا پدر، شوهر و پسرش به ترتیب از بزرگترین چهرههای سلسله هخامنشی بودند و او در تصمیمات سیاسی و درباری هر سه دوره، نقش داشت.
از منابع تاریخی چنین برمیآید که آتوسا در دربار نقش مهمی در مدیریت امور سیاسی و حتی تعیین جانشینی پادشاهان داشت. او در دوران داریوش اول با نفوذی که داشت توانست بر انتخاب خشایارشا به عنوان ولیعهد تأثیر بگذارد، تصمیمی که اهمیت زیادی در تداوم مشروعیت هخامنشی داشت، زیرا خشایارشا پسر ارشد داریوش نبود اما با میانجیگری و نفوذ مادرش آتوسا به تخت رسید.
از دید گزارشهای تاریخی یونانی مانند آثار هرودوت، آتوسا زنی نیک سیرت، پاک دامن و با خرد و نیز صاحب دانش، اهل شعر و ادبیات بود و به نوجوانان درس ادبیات پارسی میداد. وی چهرهای برجسته میان تمامی درباریان به شمار میرفت؛ نه فقط در بین بانوان دربار.
مکان و شرایط اکتشاف سردیس آتوسا؛ نمادی از هنر و فنون هخامنشی
این اثر گرانبهای باستانی در اطراف تخت جمشید کشف شد و اکنون در موزه ملی ایران یا موزه ایران باستان در تهران نگهداری میشود.
این سردیس از سنگ فیروزه خالص ساخته شده و خالق این اثر هنری به زیبایی تصویر او را بر سنگ ارزشمند فیروزه حک کرده، به عنوان یادمان بانویی قدرتمند در دربار هخامنشی و نمادی از جایگاه والا و مقام تاریخی او.
جنس این اثر از نظر تکنیکی قابل توجه است زیرا فیروزه هم مانایی بالایی دارد و به جهت دوام اثر، انتخاب هوشمندانهای است؛ و هم تراشیدن آن نیازمند هنر و فناوری به طور همزمان است. این اثر به دلیل رنگ و جلوهٔ بصری ویژهاش نشان میدهد که هنرمندان هخامنشی در خلق آثار ارزشمند سنگی و نمایش ویژگیهای انسانی از طریق حکاکی، مهارت خاصی داشتند.
اهمیت تاریخی سردیس آتوسا
کشف این تندیس موجب شد که پژوهشگران تاریخ ایران باستان و باستانشناسان بیشتر درباره نقش زنان در امپراتوری هخامنشی تحقیق و تفحص کنند زیرا که این اثر نشان میدهد هنر هخامنشی فقط بازتاب دهنده وجوه زندگی و فعالیت مردان نبوده و نقشهای سیاسی و نفوذ درباری اختصاص به مردان نداشته است. حکاکی چهره یک فرد بر سنگ، به قصد زنده نگه داشتن یاد آن فرد انجام میشد. اینکه یک زن چنین جایگاه بلندپایهای داشته که مجسمه او را بسازند تا یاد او را ماندگار کنند، کد مهمی درباره شرایط دربار و سبک زندگی مردمان ایران باستان به دست میدهد.
بعد از کشف، این تندیس در موزه ملی ایران در بخش ایران باستان به نمایش درآمد و هماکنون نیز همانجا نگهداری میگردد و به عنوان یکی از نمادهای برجستهٔ هنر و هویت ایرانی در دوران هخامنشیان شناخته میشود.
میراث آتوسا در تاریخ و فرهنگ
او در منابع یونانی نیز به عنوان چهرهای اثرگذار در دربار هخامنشیان حضور دارد و حتی در آثاری چون تراژدیهای یونانی و در نوشتههای مورخان کلاسیک همچون هرودوت، اشارههایی به حضور و نقش زنان در عرصه قدرت هخامنشی دیده میشود.
سردیس آتوسا و زندگی او نمایانگر درهمآمیزی قدرت، هنر، سیاست و میراث فرهنگی است. آتوسا به عنوان دختر کوروش بزرگ، همسر داریوش یکم و مادر خشایارشا، زنی بود که در ساختار قدرت امپراتوری هخامنشی نقش مستقیم و مؤثری ایفا کرد. سردیس او که با سنگ فیروزه ساخته شده، همین نقش تاریخی را به صورت بصری برای نسلهای بعد به یادگار گذاشته است و یکی از گنجینههای باستانی ایران محسوب میشود بازتابی از قدرت زن در یکی از بزرگترین امپراتوریهای تاریخ جهان.
