ویرانی نقش جهان از بمب؛ ما دیدیم تنها یک کاشی افتاد، آنها دیدند سازه از درون جان داد

شایانیوز- در پی موج انفجار حملات سال گذشته (سال 1404) از سوی اسرائیل و آمریکا در اطراف میدان نقش جهان، باری دیگر توجه متخصصان میراث فرهنگی به یک واقعه کمتر دیده شده جلب شد. چرا که آسیب هایی که به بخش هایی از کاشی های ایوان های مسجد جامع عباسی وارد شد، نشون داد بناهای تاریخی حتی اگر به طور مستقیم هم مورد هدف تخریب قرار نگیرند، اما همچنان در مقابل ارتعاشات شدید ناشی از انفجارها و لرزش های ناگهانی آسیب پذیر هستند. میدان نقش جهان واقع در اصفهان در قلب یکی از متراکم ترین بافت های تاریخی جهان قرار دارد که خب مجموعه ای از بناهای چند صد ساله است. این سازه ها با مصالح سنتی ساخته شدن؛ مصالحی که گرچه توانستن اینهمه سال دوام بیارن، اما خب در مقابل شوک های ناگهانی انفجارها بسیار شکننده‌اند. 

حتی اگر انفجار در بنا اتفاق نیفته چطور گسیختگی رخ میده؟

خیلی از متخصصان بر این نظرند که وقتی چنین اتفاقاتی رخ میده، ممکنه تخریب آنی انجام نشه، اما بی شک "فرسایش ضربه ای" وجود داره؛ حتی اگه موج انفجار از فاصله ای قابل توجه و دور برسه باز هم به سازه تاریخی نفوذ کرده و به مرور زمان باعث ضعیف شدن اجزای تزئینی سازه خواهند شد. در واقع همین مسائل هستش که باعث میشه تا اولین نشونه های آسیب در بنا در بخش هایی مثل کاشی کاری ها و گچبری و تزئینات ظریف دیده بشه.

«عبدالله جبل عاملی»، معمار و پژوهشگر باسابقه حفاظت از میراث‌فرهنگی بر این نظره که وقتی انفجاری در نزدیکی یک بنا صورت میگیره، اونچه که میتونه به بنا آسیب وارد کنه تنها صدای مهیبش نیست، بلکه موج فشاریست که با سرعت بسیار بالا در هوا حرکت میکنه هم میتونه ضربه‌ای زننده به اجزای سازه باشه. چرا که این موج درست مثل یک ضربه ناگهانی میمونه و وقتی به بنا میرسه به اجزا منتقل میشه.

به همین دلیل در ساختمان های تاریخی زمانی که چنین اتفاقی رخ میده احتمال اینکه ترک های مویی، یا حتی جدا شدن عناصر تزئینی دیده بشه زیاده. متاسفانه آسیب به بنای تاریخی، شاید با نگاه اول دیده نشه، اما خب ترک هایی بر روی بدنه وارد شده ممکنه در ماه های بعد گسترش پیدا کرده و با هر لرزش یا اتفاقی آسیب ببینه.

چطور بناهای تاریخی ایران تا به حال دوام اوردند؟

برخلاف تصور عموم، بناهای تاریخی ایرانی با مهندسی بسیار هوشمندانه ای ساخته شده که خب طی سالیان سال در مقابل انواع زلزله و رویداد ها دوام آورده، اما این بدان معنا نیست که در مقابل هر ضربه و آسیب مقاوم باشند.

ما دیدیم تنها یک کاشی افتاد، آنها دیدند سازه از درون جان داد 

میدان نقش جهان تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه شبکه ای پیچیده از سازه‌ها، بازارها، مدارس و بناهای مذهبی هستش که نمادی از شهرسازی دوران صفوی می باشد. کاشی کاری های صفوی از نماد های شاخص جلوه های هنری میدان نقش جهان است که همین عناصر تزئینی زیبا به دلیل ساختاری که دارند، در مقابل ارتعاشات بسیار حساس هستند. مرتضی فرشته نژاد، مرمتگر و البته پژوهشگر میراث فرهنگی در رابطه با این موضوع میگه کاشی های تاریخی در بناهایی مثل مسجد جامع عباسی اغلب بر روی بستری از ملات آهکی و یا گچی نصب شدن که خب طی قرن ها به تعادل خاصی با محیط رسیده اند. اما خب در عین حال آسیب پذیر نیز هستند و زمانی که موج انفجار بهشون میرسه، ارتعاش حاصله‌ اش باعث میشه تا این اتصالات دچار تنش بشن و در نتیجه کاشی ها از بستر خود خارج شوند.

او در ادامه گفت معماری صفوی به این شکله که بخش های مرتفعی همچون ایوان ها و گنبد ها بیشتر در معرض فشار طبیعی هستند و زمانی که موج انفجار به سازه میرسه، انرژی در سطوح بزرگ توزیع میشه و ارتعاش نیز به بخش های تزئیناتی منتقل میشه که همین میتونه نشونه هایی از دیدن آسیب باشه. در واقع دیدن افتادن چند کاشی شاید در دید کلی جزئی به نظر برسه، اما از منظر میراث فرهنگی موضوعی به شدت جدی، تلقی خواهد شد.

هر قطعه از کاشی بخشی از هنر و تاریخ است که بسیاری از اونها دست ساز و متعلق به چند قرن پیش هستند. جایگزین براشون بسیار دشواره و به همین دلیل حتی آسیب های کوچک هم میتونه اهمیت بسیار بالایی داشته باشه.