حلقه قدرت ارجان؛ اثری ویژه که نشان میدهد مشروعیت حکومت در ایران باستان از کجا میآمد
در سال 1361 خورشیدی در نزدیکی شهر بهبهان در خوزستان به طور اتفاقی شیئی استثنایی کشف شد که امروزه با نام «حلقه قدرت ارجان» شناخته میشود.
شایانیوز- در سال 1361 خورشیدی، کاوشهای باستانشناسی در جنوب غرب ایران و در محوطه باستانی ارجان در نزدیکی شهر بهبهان در استان خوزستان یکی از مهمترین کشفیات عصر آهنِ ایران باستان را رقم زد: شیئی استثنایی که امروزه با نام «حلقه قدرت ارجان» شناخته میشود؛ اثر زرینی که از نظر هنری، تاریخی و فرهنگی یکی از ارزشمندترین آثار بازمانده از دوران تمدن عیلام است.
ارجان؛ شهر کهن و پیش زمینه تاریخی این کشف
«ارجان» (Arjan یا Arrajan) نام یک شهر قدیمی باستانی است که بقایای آن در دو سوی رودخانه مارون، حدود ۱۲ کیلومتری شمال شرق بهبهان قرار دارد و قدمت سکونت انسانی در آن به دو هزارۀ دوم پیش از میلاد و دوران عیلامی بازمیگردد. در کاوشهای این محوطه، آثار متنوعی از دورههای مختلف تاریخی یافت شده که نشان دهندهٔ شبکهٔ فرهنگی و سیاسی گسترده در جنوب غرب ایران بوده است.
در سال ۱۳۶۱ خورشیدی، در جریان ساخت یک سد بر روی رود مارون، کارگران به طور اتفاقی و غیر منتظره آرامگاهی بزرگ را در لبهٔ این محوطه کشف کردند. این گورستان به دوره نئوعیلامی متأخر (حدود ۶۳۰–۵۵۰ قبل از میلاد) تعلق داشت و ساختار آن نشان دهندۀ اهمیت اجتماعی و تشریفات پیچیده تدفین از سوی طبقات بالای جامعهٔ عیلامیان بود.
محوطه باستانی ارجان در بهبهان
حلق قدرت ارجان؛ شرح کشف و ویژگیهای هنری
یکی از مهمترین اشیای به دست آمده در این آرامگاه، حلقهای طلایی بود که روی سینهٔ یکی از پیکرهای به جا مانده قرار داشت و به دلیل نمادهای حجمی و نقوش بینظیرش در طول مدت کوتاهی به «حلقۀ قدرت» معروف شد. همزمان با این حلقه، اشیاء دیگری نیز در این تدفین یافت شدند که نقشۀ فرهنگی و هنری این دوره را تا حدودی ترسیم میکنند:
تابوت بزرگ برنزی؛
۹۸ دکمهٔ زرین؛
ده ظرف استوانهای برنزی؛
خنجر، میلهٔ نقرهای، سینی برنزی؛
و دیگر اشیای لوکس و تزئینی.
حلقه قدرت ارجان از طلا ساخته شده و وزن آن حدود ۲۳۷ گرم گزارش شده است. این حلقه دارای یک دستهٔ توخالی هلالی شکل است که در دو انتهای آن صفحههای بیضی شکل قرار دارند. در این صفحهها نقش دو «شیر بالدار» که در دو سوی «درخت مقدس» ایستادهاند کندهکاری شده و دور تا دور نقوش با زینتهای دیگری احاطه شده است. در زیر پای این شیرها، سه ردیف نقشهای طاقدار کندهکاری شده است و بر دستهٔ حلقه شیارهایی وجود دارد که بر قسمت بیرونیِ صفحات به گل دوازدهپر ختم میشود؛ نمادی که در بسیاری از فرهنگهای باستانی به عنوان نماد آسمان، نظم کیهانی و جایگاه ویژهٔ دارندهٔ حلقه تفسیر میشود.
نکتهٔ بسیار مهم این است که کتیبهای به خط میخی عیلامی نیز روی دستهٔ این حلقه حک شده که ترجمهٔ آن نشان میدهد حلقه متعلق به «کیدین هوتران، پسر کورولوش» بوده اس؛ نامهایی که با اشراف یا فرمانروایان محلی آن دوره ارتباط دارند و این نشان دهندهٔ ارتباط خانوادگی، مشروعیت سیاسی و اهمیت سرمایهٔ نمادین حلقه است.
معانی نمادین و نقش اجتماعی حلقه
در تحلیل علمی–تاریخی، حلقۀ طلایی ارجان صرفاً یک زیور نیست، بلکه روشن کنندهٔ ساختارهای اجتماعی و فرهنگی دورهٔ عیلام است. در بسیاری از فرهنگهای باستانی، حلقهها به ویژه آنهایی که با طلا ساخته میشدند و دارای کتیبه و نمادهای پیچیده بودند به عنوان نماد اقتدار، مشروعیت و قدرت اجتماعی تلقی میشدند. حضور شیرهای بالدار که در هنر خاورمیانه باستان به عنوان محافظان قدرت و نماد پادشاهی شناخته میشوند و درخت مقدس، نماد زندگی، شاهنشاهی و ارتباط میان آسمان و زمین، نشان میدهد که این حلقه احتمالاً اشاره به جایگاه ویژهٔ صاحب آن در سلسلهٔ قدرت محلی یا خانوادگی دارد.
در بسیاری از فرهنگهای باستانی، حلقه اگرچه کارکرد فیزیکی محدود داشت، اما از نظر نمادین نماد پیوستگی بین نسلها، اعتبار سیاسی، مشروعیت و حتی «قدرت» در معنای
اجتماعی–آیینی بوده است؛ مفهومی که در آثار مشابهی از سومر، آشور، بابل و دیگر تمدنهای همعصر نیز دیده شده است.
ارتباط هنری و فرهنگی با دیگر تمدنهای باستانی
بر اساس تحلیلهای باستانشناسی تخصصی، اشیای یافت شده در آرامگاه ارجان از جمله حلقۀ قدرت و جام ارجان، همگی نمایانگر میانجیگری فرهنگی بین هنر عیلامی و هنرِ دورههای همعصر آن در بینالنهرین و شمال عربستان کنونی هستند، به نحوی که سبکها و تکنیکهای کار هنری با همان مراکز لوکس و باشکوه در آشور و فینقیه اشتراک دارد. این امر نشان دهنده شبکه گسترده فرهنگی و اقتصادی در عصر آهنِ در فلات ایران و غرب آسیا است، جایی که ارزشهای نمادین قدرت، طبقات اجتماعی و پیامهای رسمی حکومتی در اشیای تزیینی بازتاب یافتهاند.
محل نگهداری و نمایش
این اثر اکنون در موزه ملی ایران نگهداری میشود و در بخش دوران باستان و عیلامیان به نمایش گذاشته شده است؛ این حلقه به یکی از نمادهای برجستهٔ هویتی و فرهنگی شهر بهبهان و منطقهٔ خوزستان بدل شده است.
در شهر بهبهان نیز مجسمهای با نام و شکل الهام گرفته از این حلقه به عنوان نماد باستانی منطقه نصب شده تا نشان دهد که این شیء نه فقط یک گنجینهٔ باستانی، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردم محلی است.
حلقه قدرت ارجان؛ از تدفین اشرافی تا نماد فرهنگی و ملی
حلقۀ قدرت ارجان یک اثر باستانی استثنایی است که دستاویزی برای فهم بهتر ساختارهای قدرت، نمادهای اجتماعی و هنر لوکس در دوران عیلامیِ در جنوب غرب ایران فراهم میکند. این حلقه با نقوش شیرهای بالدار، درخت مقدس و کتیبهٔ میخی، نشان میدهد که در تمدنهای باستانی، تسلط و مشروعیت سیاسی نه فقط از طریق شمشیر و خونریزی بلکه از طریق نشانهها و ابزارهای نمادین منتقل و تقویت میشد؛ برخلاف بسیاری از حکومتهایی که در دهها قرن پیش به زور شمشیر، خود و دین و آیینشان را بر مردم تحمیل کرده و سرزمینشان را تصرف کردند
امروز این اثر، گذشته باستانی ما را با هویت جمعی امروزمان پیوند میدهد.
پاینده ایران آریایی
