پرچم ایران وقتی که کوروش شاهنشاه بود؛ از شهباز تا فرّه ایزدی بر قلب درفش ایرانزمین
دوست دارید بدانید پرچم ایران در زمان هخامنشیان چه شکلی بوده است؟ اصلاً آیا آن زمان هم پرچم داشتیم؟
شایانیوز- برخلاف پرچمهای مدرن که با استانداردها و مقررات مشخص طراحی میشوند، در دوران باستان پرچم به شکل مدرن وجود نداشت و نشانههای بصری که امپراتوریها از آن استفاده میکردند، به صورت بیرق یا استانداردهای نظامی و نمادهای شناساننده قدرت بودند.
واژهای که در منابع تاریخی و متون باستانی مطرح میشود «درفش» (derafš) است؛ یک استاندارد یا بیرق که در جنگها و مراسم رسمی به کار میرفت و معمولاً با نمادها و نقشهای ویژه قومی، سلطنتی یا دینی مزین میشد.
طبق منابع معتبر، در دوره هخامنشیان هر لشکر یا بخش نظامی پرچمی یا بیرقی مخصوص داشت و این نمادها بیشتر نشان دهنده یکای نظامی یا موقعیت فرماندهان بودند تا آنکه نماد ملی واحدی که کل امپراتوری را معرفی کند.
نمادهای مرتبط با درفش در دوره هخامنشیان
درفش شهباز؛ بیرق پادشاهی
بر اساس منابع تاریخی و شواهد باستانشناسی، یکی از نمادهایی که به دوره هخامنشیان نسبت داده میشود استانداردی با تصویر یک پرنده شکاری (شهباز) بوده است؛ نمادی که در برخی کتابها به نام «درفش شهباز» آمده و به عنوان استاندارد کوروش بزرگ و جانشینان او توصیف شده است.
این تصویر پرنده شکاری (نوعی باز که در برخی گزارشهای تاریخی به آن «شاه باز طلایی» نیز گفتهاند) احتمالاً نشانگر موارد زیر بوده است:
اقتدار و قدرت شاهنشاهی
نشان الهی یا پشتیبانی آسمانی برای پادشاه
نشانهای برای بسیج و تشخیص نیروها در میدانهای نبرد
البته طراحی دقیق، رنگها و فرم بصری این بیرق به صورت واقعی در منابع باستانی با جزئیات آورده نشده و اغلب آنچه در بازسازیهای مدرن میبینیم، تخمینی هنری است بر اساس نقش پرنده یا نقشهای مشابه در هنر هخامنشی.
نقشها و درفشهای واحدهای نظامی
در منابع مانند آثار گزنفون و هرودوت، تاریخ نگاران یونانی، اشاره شده است که در دوران هخامنشیان هر واحد نظامی یا تیپ سپاه بیرق خاص خود داشت و این بیرقها معمولاً دارای شکلها یا نمادهایی بودند که سپاهها را از یکدیگر متمایز میکردند.
به این ترتیب، پرچم یا درفش اختصاصی پادشاهی تنها یکی از مجموعه نمادهایی بود که در میدان نبرد یا مراسم رسمی استفاده میشد، و نه نشانه واحد رسمی و ملی مانند پرچم کشورها در عصر مدرن.
معناشناسی نمادها: چه چیزی میخواستند نشان دهند؟
در فرهنگ باستانی ایران، نمادهای به کار رفته در بیرقها و درفشها بار معنایی عمیق داشتند، که چند محور اصلی آنها به شرح زیر است:
پرنده شکاری (شهباز)
پرندهای که اغلب در نقشهای هخامنشی بازتاب یافته، نمادی از اقتدار پادشاهی، تسلط آسمانی و قدرت بازدارندگی بوده است. در بسیاری از فرهنگهای باستانی، پرنده شکاری به عنوان پل ارتباط میان آسمان و زمین تلقی میشد و به همین جهت در نمادهای پادشاهی به کار میرفت.
رنگها و نقشها مانند فرّاوَهَر
اگرچه نقش فرّاوَهَر (نماد مقدس زرتشتی که بعدها در تاریخ ایران رایج شد) به دوره هخامنشی باز میگردد و در برخی بازسازیها به بیرق نسبت داده شده، اما کارشناسان معتقدند که نقشهایی شبیه آن در دوره هخامنشی بیشتر بیانگر اعتقادات معنوی و قدرت آسمانی پادشاه است تا نقش رسمی در پرچم.
میتوان گفت نمادهایی نظیر «شهباز طلایی» و نقشهای اساطیری بخش جداییناپذیری از هویت بصری دوران هخامنشیان بودهاند، درست است که نمیتوان آنها را به عنوان «پرچم رسمی و ثابت ملی» در معنای امروزی برابر دانست اما در کنار سایر نمادها و نشانهها نشانگر روح آن امپراتوری بی همتا و مقدس بودهاند.
پاینده ایران
