شهری 8 هزار ساله در ایران مشهور به شهر آدم‌های بی دهان! گنجینه‌ای عظیم از تمدنی کهن

شایانیوز- محوطه باستانی «یئری» در مشگین شهر استان اردبیل واقع است. شهری پیشاتاریخی  با قدمتی 8 هزار ساله و وسعتی حدوداً ۴۰۰ هکتار که یکی از مهم‌ترین مناطق مربوط به  ماقبل تاریخ در ایران و از میراث باستانی جهانی به شمار می‌رود. برخی منابع و کارشناسان، قدمت آن را حتی تا 11 هزار سال تخمین زده‌اند.

این شهر رازآلود که نشانی به جا مانده از تمدنی بسیار کهن است، سنگ‌نگاره‌های منحصر به ‌فردی دارد که موجب شهرتش شده و ارزش تاریخی زیادی دارد. معبدها، غارها و دیواره‌های عظیمی در این محوطه باستانی وجود دارد که با وجود آسیب‌های بسیار، همچنان پابرجاست. سبک معماری دوره نوسنگی، مس‌سنگی، مفرغ و اوایل عصر آهن، در این شهر کهن به چشم می‌خورد. هر یک از سنگ‌نگاره‌های بلند و عظیم، گویی نمادی از سربازانی هستند که در آن روزگار از شهر محافظت می‌کرده‌اند.

این منطقه در سال ۱۳۸۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

موقعیت جغرافیایی

این منطقه باستانی در ۳۱ کیلومتری شرق مشکین شهر و در شمال غربی روستای «پیرازمیان» قرار دارد. برای رسیدن به این محوطه باید مسیر ۶۵ کیلومتری را به سمت شمال غرب اردبیل حرکت کنید.

زنی تنها در شهر آدم‌های بی‌دهان

شهر یئری سه بخش اصلی دارد: قلعه نظامی یا ارجق قلعه، معبد و قوشا تپه.

در بخش‌های دیگر این محوطه، گورهای باستانی، منطقه مسکونی نزدیک قلعه و رودخانه قره‌سو وجود دارد.

سنگ نگاره‌های بزرگ و معروف این شهر که به شمایل کلی انسان، ساخته شده‌اند در بخش قوشاتپه قرار دارند. قوشاتپه در زبان محلی به معنای «دو تپه نزدیک به هم» است و به علت قرار گرفتن دو تپه روبروی یکدیگر با این نام خوانده می‌شود.  قدمت این قسمت به هزاره هفتم پیش از میلاد می‌رسد. بخش‌های دیگر محوطه باستانی شهر یئری، قدمتی تقریباً ۳۵۰۰ ساله دارند. همچنین در قسمت پایین معبد غاری به نام «قارا کهول» وجود دارد که در گذشته از آن به عنوان حمام، آب‌انبار و محل تطهیر و پاکسازی برای ورود به معبد استفاده می‌شده است.

سنگ‌نگاره‌های باستانی این شهر کهن از عجیب‌ترین آثار باستانی هستند که شوربختانه دچار آسیب‌های زیادی شده‌اند. بدتر از همه، گردباد سال ۱۳۹۰ بود که ویرانی بسیاری در این منطقه به جا گذاشت.

حدود ۵۳۷ سنگ‌نگاره با ارتفاع ۷۰ تا ۲۶۰ سانتی‌متر در این محوطه باستانی وجود دارد. تمثال‌هایی که به شکل انسان‌های دست به سینه و بر سنگ، تراشیده شده‌اند؛ و نکته جالب در مورد آنها این است که بدون دهان هستند و برایشان دهان طراحی نشده است. در بین این مجسمه‌های بی‌دهان، مجسمه یک زن دارای دهان نیز به چشم می‌خورد. دانشمندان، مورخان و باستان‌شناسان هنوز موفق به کشف راز این مسئله و بدون دهان بودن این سنگ‌نگاره‌ها نشده‌اند.

از سایر نقوش حک شده بر این سنگ‌نگاره‌ها می‌توان به نقش بز کوهی و چندین نقش دیگر که متأسفانه قابل تشخیص نیستند اشاره کرد. این نقوش به طرز هنرمندانه‌ای توسط فلزات سخت، استخوان حیوانات و سایر ابزار سنگی، با ضربه‌های منظم و دقیق بر روی سنگ‌های بزرگ تراشیده و حکاکی شده‌اند.

نکته جالب توجه آن است که از این نمونه سنگ‌نگاره‌ها، هفت قطعه در منطقه «حکاری» کردستان ترکیه و یک قطعه در قپوزستان کشور آذربایجان وجود دارد.

کشف این گنجینه باستانی

این محوطه برای اولین بار در سال ۱۹۷۸میلادی توسط باستان‌شناسی انگلیسی به نام «چارلز برنی» مورد کاوش قرار گرفت. او معتقد بود قدمت تعدادی از آثار شهر یئری تا هزاره سوم پیش از میلاد و عصر آهن می‌رسد؛ و گورهای این محوطه نیز متعلق به هزاره سوم، دوم و اول پیش از میلاد هستند.

در مجموع نشانه‌های فنی باستان‌شناسی حاکی از آن‌اند که قبرهای کشف شده در این شهر متعلق به عصر آهن هستند.

نشانه‌هایی از دوره «مس‌سنگی» نیز در برخی آثار موجود در این شهر به چشم می‌خورد. از جمله سفال‌هایی با نقوشی شبیه به سبد که در درون گورها کشف شده‌اند. برخی از این سفال‌ها به شکل دو لایه و دارای ترمیم هستند و این امر سبب شده، باستان‌شناسان قدمت این محوطه را متعلق به عصر آهن بدانند. اما کاوش‌های بعدی این منطقه پررمز و راز منجر به کشف نشانه‌هایی از چند معبد و نیایشگاه شد که در زیر دیوار قلعه قرار داشتند. در واقع زیر قلعه‌های این شهر معابدی وجود دارد. و این یعنی مردم شهر یئری بر روی معابد و عبادتگاه‌های خود قلعه ساختند. اما مشخص نیست که این کار از روی اجبار بوده یا خود مردم، باورهایشان را کنار گذاشتند و قلعه‌هایی جدید بر روی معابد قدیمی‌شان ساختند.

ماجرا به همین جا ختم نشد. با جستجو‌ی بیشتر، کاوشگران موفق به یافتن بقایای شهری متروک و قدیمی در داخل قلعه شدند که شامل تعدادی سفال مربوط به عصر پیش از آهن بود. همچنین آثاری از رد خاکستر در درون قلعه کشف شد که آتش زدن یا آتش گرفتن قلعه را در دروه «اورارتوییان»، زمانی که قلعه دیگر متروکه شده بود، نشان می‌داد.

از سایر آثار به دست آمده در این منطقه باستانی می‌توان به پلاک طلا، آویزهای زرین، دکمه‌های تزئینی و انواع سفال اشاره کرد.

نکته مهم دیگر، کشف تعداد زیادی «ابسیدین» یا «سنگ شیشه برنده» در این محوطه باستانی است. این امر، ظن وجود ارتباط این منطقه را با نواحی قفقار و آناتولی تقویت می‌کند؛ چرا که این نوع سنگ فقط در این مناطق استخراج می‌‍‌شده است.

این شهر ارزشمند باستانی، روزگار سخت و پر نشیب و فرازی را از سر گذرانده است. غارت شهر در روزگار خود و سپس در دوره‌های بعدی، رفتارهای مخرب انسانی و حوادث طبیعی موجب از بین رفتن حجم عظیمی از آثار و بقایای آن شده است. آنچه که امروزه از محوطه باستانی شهر یئری به جا مانده تنها ۲۰ درصد از این مجموعه شگفت‌انگیز است و مابقی از میان رفته است.

از شوربختی بسیار در بیش از 4 دهه اخیر، این محوطه باستانی و گنجینه عظیم بشری، در حال نابودی است و دیگر در مقابل باد و سرما و دست‌درازی سودجویان و ...توان دفاع از خود را ندارد. با وجود نصب داربست‌‌ها و سایه‌بان‌های فلزی در دهه ۸۰ برای نگهداری از آثار این محوطه، پس از گذشت چند سال تندباد باعث فرو ریختن آن‌ها شد و بعد از آن هم فعالیت درخور و شایسته‌ای  برای بازسازی حفاظ‌ها صورت نگرفت. بی توجهی متولیان امر و مقامات سازمان میراث فرهنگی روند تخریب این منطقه را سرعت بخشیده‌ است. همچون هزاران گنج تاریخی و فرهنگی دیگر که سالهاست به همین سرنوشت دچارند.

اکنون مدتهاست همه می‌دانیم میراث فرهنگی و تاریخی این سرزمین سهمی از بودجه مملکت ندارند و ما نیز فقط نظاره‌گر فروریختن‌ها و ویرانی‌ها هستیم؛ منفعل، بی عمل و بی‌کلام؛ این روزها درست مثل همان سنگ‌نگاره‌های این شهر هستیم: بی دهان! ما را از گفتن، فاش کردن، کنش و عمل ترسانده‌اند و روزگار، روزگار بی‌عملی است...

اما با تمام اینها هنوز نوری از دوردست‌ها می‌درخشد...

پاینده ایران