آریوبرزن؛ واپسین سردار دلیر هخامنشی که با خیانت یک چوپان به اسکندر مقدونی باخت

شایانیوز- آریوبرزن (در پارسی باستان به معنی «بلند مرتبه  آریایی » یا «شکوهمند  ایرانی») چهره‌ای نمادین در تاریخ مقاومت ایران باستان است که در یکی از حساس‌ترین لحظات دوران  هخامنشی در برابر حمله  اسکندر مقدونی، نقش تعیین کننده‌ای ایفا کرد. او یکی از آخرین فرماندهان بزرگ ایرانی بود که نه در پشت میدان، بلکه در خط مقدم دفاع از میهن، در برابر یکی از قدرتمندترین ارتش‌های زمان ایستاد. تاریخ نقش و عملکرد او را به‌ صورت مستقیم در نبرد دروازه‌های پارسی (Persian Gate) در سال ۳۳۰ پیش از میلاد ثبت کرده است. جنگی که اگرچه به شکست انجامید، اما تا مدت‌ها به عنوان نماد مقاومت شرافتمندانه  ایرانی در برابر یورش بیگانه در حافظه  تاریخی و فرهنگی ایران جای گرفت.

آغاز کارنامه  نظامی و نقش آریوبرزن در امپراتوری هخامنشی

چنانکه منابع تاریخی معتبر نشان می‌دهند، تاریخ دقیق تولد آریوبرزن مشخص نیست، اما تحلیل اسناد و منابع باستانی نشان می‌دهد که او در حدود سال‌های ۳۶۸ پیش از میلاد زاده شده و از خاندان اشرافی ایرانی بوده است، خانواده‌ای که در ساختار سیاسی ــ نظامی امپراتوری هخامنشی موقعیت برجسته‌ای داشت. در سال‌های منتهی به سقوط هخامنشیان و پس از شکست‌های سنگین ایرانیان در برابر نیروی نظامی اسکندر، شاه هخامنشی داریوش سوم تصمیم گرفت برای دفاع از قلب سرزمین خود و پایتخت‌های سنتی (مانند پرسپولیس و پاسارگاد) فرماندهانی قابل اعتماد در استان‌ها و بخش‌های حساس تعیین کند. آریوبرزن یکی از این فرماندهان بود که در حدود ۳۳۵ پیش از میلاد به عنوان ساتراپ (استاندار) پَرس/پارس (Persis)، منطقه‌ای که مرکز آن پرسپولیس بود، منصوب شد، مقامی که پیش از این وجود نداشت یا دست‌کم در این شکل منسجم به رسمیت شناخته نمی‌شد. درست در زمانی که امپراتوری هخامنشی در معرض فشارهای جهانی بود، این انتصاب نشانگر اعتماد داریوش سوم به توانایی‌های نظامی و سیاسی آریوبرزن بود.

آریوبرزن پیش از رخدادهای پایانی هخامنشیان نیز در میدان نبرد حضور داشته است. برای مثال، او یکی از فرماندهان نیروهای ایرانی در نبرد گوگاملا (Gaugamela) بود، نبردی که در ۳۳۱ پیش از میلاد میان ارتش داریوش سوم و اسکندر رخ داد و به شکست قاطع ایرانیان انجامید. در آن نبرد، او بخشی از نیروی نظامی را که از مناطق جنوبی ایران گردآوری شده بود فرماندهی می‌کرد، از جمله نیروهایی که در معرض مهاجمین قرار گرفتند و پس از ناکامی کلی نیروهای هخامنشی، ارتش ایران در هم شکست.

دروازه‌های پارسی: مهم‌ترین صحنهٔ مقاومت

پس از شکست در گوگاملا، ارتش اسکندر به‌ سوی مرکز امپراتوری هخامنشی، از جمله پرسپولیس و پایتخت‌های آیینی و سیاسی ایران پیش رفت. در این فضای متلاطم، آریوبرزن با درکی دقیق از جغرافیا، اقلیم و شیوهٔ جنگ در کوهستان‌های ایران تصمیم گرفت از موقعیت طبیعی دروازه‌های پارسی، گذرگاه کوهستانی سخت و باریک در زاگرس که مسیر ورود به فلات مرکزی ایران را به‌ سمت پرسپولیس مهیا می‌ساخت، بهره‌برداری کند. در این گذرگاه باریک، او و نیروهایش (بر اساس روایت‌های تاریخی تعدادشان حدود ۱٬۰۰۰ تا ۱٬۲۰۰ نفر تخمین زده شده است) با استفاده از چشم‌انداز زمستانی، بارش برف و بدی شرایط راه و ارتفاعات اشرافی و با استفاده از تاکتیک‌های کمین و دفاعی، موج نخستین ارتش اسکندر را متوقف کردند و برای چند روز باعث شکست تاکتیک حرکت سریع و متمرکز آن‌ها شدند.

این مقاومت در یک گذرگاه کوهستانی باریک رخ داد. نبردگاه آریوبرزن و اسکندر را در چند جای گوناگون حدس زده‌اند و احتمال زیاد جایی در استان کهگیلویه و بویراحمد کنونی یا غرب استان فارس و یا طبق برخی روایت‌ها اطراف شهر ارجان یا آریاگان (بهبهان کنونی) باشد.

اسکندر در این نبرد، آریوبرزن و یارانش را به نوعی در میان کوهستان محاصره کرده بود. آریوبرزن با 40 سوار و 5000 پیاده خود را بی‌پروا به قلب سپاه مقدونی زد و شمار بسیاری از یونانیان را کشت و خود نیز تلفات بسیاری داد، ولی موفق شد از محاصره سپاه مقدونی بگریزد.

ناآشنایی سپاه اسکندر با منطقه سخت کوهستانی به سود سپاه پارسی بود. او و سپاهیانش نمی‌دانستند چگونه از کوهستان صعب العبور بگذرند و عبور برایشان غیر ممکن بود. اما خیانت یک چوپان وطن‌فروش، نتیجه را به کلی تغییر داد. این چوپان که تاریخنگاران نامش را لی‌بانی نوشته‌اند، راه گذر از کوهستان را به مقدونیان نشان داد.

در نهایت اسکندر توانست با خیانت آن چوپان دونمایه، نیروهای آریوبرزن را مورد هجوم قرار دهد و گذرگاه را بشکند و به سمت پرسپولیس حرکت کند. اما مقاومت آریوبرزن تا آن زمان بسیار باشکوه بود. و این معنای عمیق پیروزی است.

پرسش درباره نقش تاریخی و معنای نبرد

از منظر تاریخی، آنچه در گذرگاه پارسی اتفاق افتاد، نه فقط یک درگیری نظامی محلی، بلکه نمادی از اصرار و ایستادگی نیروهای ملی در برابر یورش نیروهای خارجی به شمار می‌آید. اگرچه اسکندر نهایتاً این مقاومت را شکست داد و به پرسپولیس رسید، مقاومت آریوبرزن برای چند روز توانست خط مقدم دفاعی ایران را حفظ کند و مسیر مهاجمین را پیچیده و پرهزینه سازد. این موضوع باعث شده تا در سنت روایی تاریخی ایران، این نبرد و نام آریوبرزن به‌ خصوص در ادبیات و منابع فرهنگی بعد از دوران هخامنشی به ‌عنوان نماد مقاومت شجاعانه و پایدار در برابر تسلط خارجی مطرح گردد.

این معنا در منابع ادبی ایرانی هم بازتاب یافته است؛ چنان ‌که در برخی روایت‌ها و متون تخیلی، آریوبرزن با عنوان فرمانده‌ای که تا آخرین نفس در برابر دشمن ایستاد و سربازانش را نیز به این ایستادگی دعوت کرد توصیف می‌شود؛ روایتی که در جریان‌های جمعی و فرهنگی برای بازنمایی مفهوم ایثار و مقاومت مورد استفاده قرار گرفته است.

سرنوشت آریوبرزن

سرنوشت دقیق آریوبرزن پس از شکست دفاع در دروازه‌های پارسی تا حدی در ابهام منابع تاریخی باقی مانده است؛ برخی متون تاریخی اشاره می‌کنند که او یا در همان نبرد کشته شد، یا حین عقب‌نشینی و تلاش برای بازسازی مقاومت جان باخت. منابع معتبر تاریخی این واقعیت را ثبت کرده‌اند که آریوبرزن دیگر پس از آن نبرد در مدار قدرت باقی نماند و حضور نظامی مؤثرش به پایان رسید؛ نقطهٔ پایانی بر یکی از مهم‌ترین فصل‌های مقاومت هخامنشی در مقابل حملهٔ اسکندر.

جایگاه آریوبرزن در حافظه  تاریخی و فرهنگی ایران

اهمیت آریوبرزن تنها به نقش نظامی او محدود نمی‌شود؛ او در دوران‌های بعدی به ‌عنوان نماد مقاومت، ایثار، و ایستادگی در برابر تسلط بیگانه مطرح شده است؛ مفهومی که در منابع تربیتی، ادبی و گفتمان‌های فرهنگی قرن‌های بعد مورد بازخوانی قرار گرفته است. به طور تاریخی این نقش و بازتاب آن، نشان ‌دهندهٔ خواست جامعهٔ ایرانی برای یافتن نمونه‌های برجستهٔ شجاعت و ایستادگی در برابر چالش‌های پیش روی هویت ملی بوده است.

آریوبرزن از جمله چهره‌هایی است که در لحظات واپسین حیات امپراتوری هخامنشی، نه به‌ عنوان یک فرمانده عادی، بلکه به ‌عنوان نمادی از سرسپردگی به وطن و شجاعت در برابر حملهٔ نظامی بزرگ‌ترین فاتحان زمان، ظاهر شد. مقاومت او در دروازه‌ پارسی، گرچه در نهایت شکست خورد، اما بعدها به معنای تام پیروزی وصف شد. پیروزی «شکست با عزت» بر «پیروزی با ذلت»....

اهمیت آریوبرزن نه صرفاً در پیروزی یا شکست نظامی، بلکه در پیامد فرهنگی و نمادین این نبرد برای تاریخ «هویت ایرانی» است. این قهرمان، نمادی همیشه زنده است از اینکه «دفاع، مقاومت و ایثار» در منشور تفکر یک ملت، جایگاهی فراتر از صرف نتایج تاریخی دارد و خواهد داشت....

پاینده ایران