شروط ترامپ برای توافق با ایران یا سنگاندازی در روز روشن؟بدنه نظام شروط را برمیتابد؟
امریکا شروط مشخص و بهروزشدهای را برای توافق با ایران مطرح کرده است. چارچوب فکری حکومت ایران با این شروط چگونه تعامل خواهد کرد؟
شایانیوز- به تازگی امریکا شروط مشخص و بهروزشدهای را برای حصول هرگونه توافق با ایران مطرح کرده است؛ این شروط در کنار حضور پرشتاب نظامی امریکا در خاورمیانه، حامل پیامهای سیاسی و دیپلماتیک مشخصی است. اما ساختار فکری حکومت ایران با این شروط چه تعاملی خواهد داشت؟
چهار شرط اصلی امریکا برای توافق با ایران
این شروط در چهار محور اصلی اعلام شدهاند:
۱) توقف غنیسازی اورانیوم در سطح گسترده: واشنگتن خواستار این است که تهران غنیسازی اورانیوم را کاملاً متوقف کند یا آن را به سطحی بسیار پایین بیاورد که عملاً امکان تبدیل برنامه هستهای به تسلیحات وجود نداشته باشد. طرح این شرط از جانب آمریکا در حالی است که ایران همواره بر صلح آمیز بودن برنامه هسته ای خودش تاکید کرده است.
۲) کاهش ذخایر موشکی و محدودسازی برنامه موشکهای دوربرد: ایران باید ذخایر موشکی بالستیک و برد بلند خود را کاهش دهد و برنامههای مرتبط با قابلیتهای تهاجمی موشکی خود را محدود کند.
۳) تحویل بخشی از مواد هستهای غنی شده: ایران باید مواد هستهای با غلظت بالا (مثلاً حدود ۲ هزار کیلوگرم، طبق گزارشها) را تحویل دهد یا خارج کند تا ظرفیتهای هستهایاش را کاهش دهد.
۴) توقف حمایت از نیروهای نیابتی منطقهای: ایران باید حمایتهای نظامی، مالی و لجستیکی خود از گروههای نیابتی در منطقه را متوقف کند و از جانبداری از گروههای مقاومت دست بکشد تا امریکا بتواند ضمانت امنیتی در خاورمیانه را بازتعریف کند.
فیدبک اولیه ایران نسبت به شروط امریکا
پاسخ رسمی جمهوری اسلامی به این شروط، همراستا با مواضع پیشین تهران در گفتگوهای هستهای و امنیتی است و تأکید دارد که امریکا نمیتواند خواستههای یک جانبهٔ خود را به صورت شرطهای غیرقابلچانهزنی تحمیل کند. در بیانیههای رسمی طرف ایرانی، چند نکتهٔ کلیدی قابل مشاهدهاند:
غنیسازی نه تنها متوقف نمیشود، بلکه به عنوان حق قانونی و غیر قابل مذاکره ایران تلقی میشود. تهران بارها با تأکید بر این حق، گفته که حتی در صورت رسیدن به توافق، این حق باید محفوظ بماند و در چارچوب نظارت بینالمللی کنترل شود، نه حذف شود.
حمایت منطقهای ایران نیز یک «مسئلهٔ امنیتی و راهبردی» و البته در عمق، «مذهبی و ایدئولوژیک» است و تهران همواره تأکید کرده که این موضوع باید در قالب یک گفتگوی گسترده منطقهای مطرح شود، نه صرفاً به عنوان پیششرط تحمیل شده از سوی امریکا.
درباره ذخایر اورانیوم غنی شده، ایران پذیرفته که برنامه خود را شفاف کند، اما تسلیم شدن و تحویل کامل مواد اصلی را به عنوان شرط امریکا رد کرده، زیرا آن را مغایر با اصول حقوق بینالملل و معاهدات هستهای میداند.
به طور کلی، بازخورد ایران نشان دهنده ترکیبی از مخالفت با شروط سختگیرانه و آمادگی محدود برای گفتگوی هدفمند در شرایط برابر است؛ تهران آماده است مذاکرات را ادامه دهد، ولی نه در چارچوبی که به زیان منافع و توان راهبردی جمهوری اسلامی باشد.
کدام شرط برای ایران «خط قرمز پررنگتر» است؟
اگر از منظر تهران بخواهیم این شروط را از «خط قرمز جدی» به «خط قرمز ملایم» و به عبارتی از «حساستر و حیاتیتر » به «کمتر حساس و حیاتی» اولویتبندی کنیم، نمودار محتوایی چنین خواهد بود:
1) توقف کامل یا بسیار سنگین غنیسازی: برجستهترین خط قرمز
ایران بارها تأکید کرده که حق غنیسازی اورانیوم در خاک خود را «حق قانونی و صلحآمیز» میداند و کاهش چشمگیر یا توقف آن را نمیپذیرد. از نظر تهران، این شرط به معنی تسلیم فناورانه و کاهش استقلال علمی و صنعتی است که به سادگی قابلپذیرش نیست.
این موضع بارها تکرار شده و حتی در مقاطع پیشین مذاکرات نیز ایران گفته که «غنیسازی باید در چارچوب معاهدات و تحت نظارت دقیق انجام شود، ولی نمیتواند کاملاً تعطیل شود». رد توقف کامل غنیسازی در عمل نشان میدهد که این مورد عملاً برای تهران بالاترین میزان حساسیت و مقاومت را دارد.
2) افت برنامه موشکی: حساس و امنیتی و لذا غیر قابل کوتاه آمدن
برنامه موشکی ایران به عنوان بخشی از امنیت دفاعی کشور تلقی میشود و مقامات جمهوری اسلامی بارها گفتهاند که این موضوع را «مسئلهای ملی و امنیتی» میدانند که با حفظ تمامیت ارضی و امنیت شهروندان مرتبط است و ارتباطی به روند مذاکرات با غرب ندارد.
3) تحویل یا کاهش چشمگیر ذخایر غنی شده: خط قرمز جدی اما قابل چانهزنی در برخی چارچوبها
کاهش ذخایر هستهای نیز حساسیت بالایی دارد، اما از نظر تحلیلگران در صورتی «قابل مذاکره» است که همراه با ضمانتهای حقوقی معتبر، نظارت بینالمللی معتبر و تضمینهای اجرایی باشد؛ آن هم نه توقف چرخه غنیسازی به طور کل و تحویل تمام ذخایر فعلی اوانیوم. در غیر این صورت، این شرط نیز به سرعت تبدیل به مانعی برای گفتگو میشود.
4) پایان حمایت از نیروهای نیابتی منطقهای: خط قرمز دارای پیچیدگی سیاسی و ایدئولوژیک
ایران از حمایت از گروههای همسو در منطقه به عنوان بخشی از سیاست خارجی مستقل و مقاومتی یاد میکند و این موضوع برای تهران بسیار حساس است و اغلب با مواضع و ایدئولوژی دینی گره میخورد. از منظر ایران، پذیرش یا رد این شرط عمیقاً به سیاستهای منطقهای و تعریف راهبردی تهران بستگی دارد و ممکن است در چارچوب توافقهای گستردهتر (مثلاً امنیت منطقهای) دربارهٔ آن گفتگو شود.
دولت و دستگاه دیپلماتیک ایران چگونه با این موقعیت حساس برخورد میکنند؟
رویکرد رسمی تهران در این خصوص، ترکیبی از احتیاط شدید، رد برخی پیششرطها و پذیرش گفتگوی مبتنی بر احترام متقابل است. مقامات جمهوری اسلامی بارها تأکید کردهاند که نه تنها زیر بار پیششرطهای یکجانبه و تحمیلی نمیروند، بلکه اصول بنیادینی را به عنوان خط قرمز تعریف کردهاند که بدون رعایت آنها امکان توافق وجود ندارد. اصل اظهارات تیم مذاکره کننده و سخنگویان رسمی این است که ایران آماده گفتگو است، اما این گفتگو باید در چارچوب اصولی باشد که منافع ملی را تضمین کند؛ از جمله رعایت حقوق ایران مطابق معاهدهٔ منع گسترش سلاحهای هستهای، تضمینهای غیرقابلچرخش نسبت به حمله نظامی و احترام متقابل در مذاکرات.
تهران شرط آغاز گفتگو را این میداند که امریکا باید «اعتماد و احترام» ایجاد کند تا گفتگوهای سازنده شکل بگیرد. این موضع بیان میکند که تهران در آمادگی برای مذاکره با ایالات متحده قرار دارد اما در صورتی که موضوعات حساس مانند امنیت و چارچوبهای ایدئولوژیک که نظام جمهوری اسلامی بر آنها استوار است، به رسمیت شناخته شوند.
آیا ایران شروط امریکا را خواهد پذیرفت؟
اگرچه تهران از مذاکرات استقبال کرده، اما روشن است که حاضر نیست شروط سختگیرانه ایالات متحده را به طور کامل بپذیرد. مقامات ارشد جمهوری اسلامی بارها تأکید کردهاند که توقف کامل غنیسازی، تحویل مواد هستهای و کاهش توان دفاعی ایران به عنوان شروط اولیه آمریکا را رد میکنند و تنها «در صورت تضمین اصولی و احترام متقابل» گفتگو میتواند ادامه یابد.
این رویکرد، در معنا و در لایههای عمیق به منزله «رد مطلق» و در ظاهر به منزله استراتژی مقاومت فعال و چانهزنی راهبردی است: یعنی ایران آماده مذاکره فنی و منطقی هست اما نه به قیمت واگذاری حقوق اساسی و منافع راهبردی خود. ایران آمادگی توافق دارد اما اگر شروط به شکلی باشد که استقلال هستهای، امنیت دفاعی و حقوق اساسی کشور را تضعیف کند، به هیچ نحو و ترتیبی آن را نخواهد پذیرفت؛ تحلیلهای جهانی حاکی از آناند که ایران در موقعیتی قرار دارد که نه میتواند کاملاً شروط امریکا را بپذیرد، نه میتواند مذاکرات را بیپایان معلق نگه دارد و نه میتواند این شروط را به طور قطعی رد کند؛ چرا که در این صورت....
به نظر میرسد کنش نظامی در کار خواهد بود که شدت و گستردگی آن را قبل از اجرا نمیتوان حدس زد.
