آلودگی هوا فقط ریهها را ضعیف نمیکند، موها را هم سفید میکند!
امروزه شروع روند سفید شدن موها در بسیاری از افراد در دوران جوانی است. عوامل بسیاری موجب این مسئله میشوند. یکی از مهمترینشان، آلودگی هواست.
شایانیوز- برای بسیاری از افراد، دیدن اولین تار موی سفید در بیست و چند سالگی یا حتی نوجوانی شوک بزرگی است. در کنار عوامل بسیاری که بر این اتفاق تأثیرگذارند، یک مورد کمتر شنیده شده است. پژوهشهای اخیر نشان میدهند در سونامی سفیدی زودرس موها، آلودگی هوا جایگاه ویژهای دارد.
رنگ طبیعی مو از کجا میآید و چرا محو میشود؟
رنگ مو نتیجهی عملکرد سلولهایی به نام ملانوسیت است. این سلولها در پایهی فولیکولهای مو قرار دارند و دو نوع رنگدانه تولید میکنند:
یوملانین (Eumelanin): که رنگهای قهوهای و مشکی را میسازد.
فئوملانین (Pheomelanin): که رنگهای زرد و قرمز را تشکیل میدهد.
در افراد مختلف، نسبت این دو نوع ملانین، رنگ نهایی مو را تعیین میکند.
اما با افزایش سن یا تحت تأثیر عوامل ژنتیکی و محیطی، ملانوسیتها یا میمیرند یا فعالیتشان کاهش مییابد. در نتیجه، مو بدون رنگدانه رشد میکند و چون ساختار کراتینی آن شفاف است، نور را بازتاب میدهد و به صورت سفید یا نقرهای دیده میشود.
آلودگی هوا؛ تیر خلاص به رنگ مو
مطالعهای در سال 2019 توسط کنگره پوست اروپا (EADV) ارائه شد که در آن محققان دریافتند:
قرار گرفتن سلولهای پوست سر در معرض ذرات معلق هوا (PM10 و دیاکسید نیتروژن) باعث کاهش بیان ژنهای مسئول تولید ملانین در فولیکول مو میشود.
به عبارت دقیقتر، ژنهایی مانند:
TYR (تیروزیناز)
TYRP1 و TYRP2
که مستقیماً در ساخت ملانین نقش دارند، پس از مواجهه با آلودگی هوا، کاهش بیان شدیدی را نشان میدهند؛ این یعنی وقتی پوست سر در معرض آلودگیهای محیطی قرار میگیرد، سلولهای ملانوسیت که رنگ مو را تولید میکنند، تحت فشار اکسیداتیو قرار گرفته و ضعیف یا خاموش میشوند.
استرس اکسیداتیو ناشی از آلودگی هوا
آلودگی هوا سرشار از رادیکالهای آزاد است، ترکیباتی بسیار واکنشپذیر که با سلولها وارد تعامل میشوند و استرس اکسیداتیو ایجاد میکنند. این استرس یکی از اصلیترین عوامل تخریب سلولی، از جمله سلولهای رنگساز مو (ملانوسیتها) است.
استرس اکسیداتیو همچنین سرعت پیری سلولی را افزایش میدهد، DNA سلولها را تخریب میکند و منجر به مرگ زودرس سلولی میشود.
بنابراین، در مناطقی با آلودگی هوای بالا (مثل تهران، کرج، دهلی، پکن و...)، احتمال تخریب سریعتر ملانوسیتها و سفید شدن مو بیشتر است.
مطالعهای در Journal of Investigative Dermatology نیز اشاره کرده که عوامل محیطی نظیر دود خودروها و فلزات سنگین معلق در هوا میتوانند ساختار پروتئینی مو را تغییر دهند و بافت فولیکول را آسیب بزنند.
بررسیهایی روی ساکنان شهری در هند و چین نیز نشان داده که افراد ساکن در شهرهای آلودهتر، به طور میانگین حدود ۵ تا ۷ سال زودتر از ساکنان مناطق با هوای پاک دچار خاکستری شدن مو میشوند.
در حالی که هنوز مطالعات طولی و انسانی بیشتری برای اثبات قطعی این رابطه مورد نیاز است، اما شواهد فعلی نشان میدهند که:
آلودگی هوا، از طریق ایجاد استرس اکسیداتیو و کاهش فعالیت ژنهای تولید ملانین، یکی از عوامل موثر در سفید شدن زودرس مو است.
ژنتیک
مطالعات ژنتیکی نشان دادهاند که ژنهایی مانند IRF4 و BCL2 در تنظیم مرگ و بقا یا عملکرد ملانوسیتها دارند. در برخی افراد، این ژنها به گونهای تنظیم شدهاند که ملانوسیتها در سنین پایینتری از کار میافتند.
مطالعهای در سال ۲۰۱۶ که در ژورنال Nature Communications منتشر شد، برای اولین بار ژن IRF4 را بهطور مستقیم با سفید شدن مو مرتبط دانست. این ژن در واقع تنظیمکننده بیان ژن TYR (تیروزیناز) است؛ آنزیمی که برای ساخت ملانین حیاتی است.
کمبود مواد مغذی، سلولهای رنگساز را خاموش میکند
عملکرد درست ملانوسیتها به تغذیهی سلولی وابسته است. کمبود برخی ریزمغذیها میتواند مستقیماً فعالیت رنگسازی مو را مختل کند:
ویتامین B12:
نقش حیاتی در سنتز DNA و تقسیم سلولی دارد. بدون آن، سلولها (از جمله ملانوسیتها) ضعیف میشوند یا میمیرند.
مس:
عنصری کلیدی برای فعالیت آنزیم تیروزیناز است که اولین قدم در ساخت ملانین را برداشته و تیروزین را به دوپامین و سپس ملانین تبدیل میکند. کمبود مس یعنی توقف کامل تولید رنگ.
آهن و اسید فولیک:
در حمل اکسیژن به سلولها و تکثیرشان نقش دارند. اختلال در اکسیژنرسانی یعنی مرگ خاموش ملانوسیتها.
نکته بالینی:
افرادی که بهطور ناگهانی دچار سفید شدن مو در سنین پایین میشوند، باید آزمایش خون برای بررسی کمبود ویتامینهای B12، مس و آهن بدهند.
استرس؛ دشمن بیصدا اما قدرتمند
مطالعات تجربی روی موشها و سلولهای انسانی نشان دادهاند که استرس شدید و مزمن میتواند موجب تحلیل ذخیره سلولهای بنیادی ملانوسیت در فولیکول مو شود.
مکانیسم سلولی: در شرایط استرس، سیستم عصبی سمپاتیک فعال شده و هورمونهایی مانند آدرنالین و نورآدرنالین ترشح میشوند. این هورمونها به سلولهای بنیادی در فولیکول مو پیام میدهند تا «تمایز» پیدا کنند و سریعتر از ذخایر استفاده شود.
نتیجه چیست؟ ذخایر سلولهای رنگساز در فولیکول تمام میشوند، و موهای تازه رشد یافته، دیگر رنگی نخواهند داشت.
مطالعه کلیدی (Harvard, 2020):
گروه دکتر یائو ژائو نشان دادند که پس از القای استرس به موشها، تمام فولیکولهای موی آنها در عرض چند روز سفید شد، و این تغییر غیرقابل بازگشت بود. این مطالعه در Nature منتشر شد.
بیماریهای زمینهای
اختلالات تیروئید:
هورمونهای تیروئیدی مستقیماً در متابولیسم سلولهای مو نقش دارند. در کمکاری یا پرکاری تیروئید، سرعت تقسیم سلولی مختل میشود و ممکن است تولید رنگ متوقف شود.
بیماریهای خودایمنی:
در برخی بیماریها، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلولهای خودش حمله میکند. در بیماریهایی مثل آلوپسی آرهآتا یا ویتیلیگو، سلولهای رنگی پوست یا مو مورد هدف قرار میگیرند و نابود میشوند.
کمخونی شدید:
بهویژه نوع ناشی از کمبود B12 یا آهن، باعث کاهش اکسیژنرسانی به فولیکول مو میشود. موهایی که «خفه» شدهاند، نمیتوانند رنگ بسازند.
سندرومهای نادر ژنتیکی مانند پروگریا یا وِردنبرگ نیز ممکن است باعث سفیدی مو در کودکی یا نوجوانی شوند، هرچند بسیار نادرند.
دخانیات
مواد شیمیایی موجود در دود سیگار، از جمله کادمیوم، سرب، آرسنیک و بنزن، همگی رادیکالهای آزاد تولید میکنند. این رادیکالها به DNA سلولها آسیب میزنند و موجب مرگ زودرس آنها میشوند.
تحقیقات پزشکی نشان میدهد که سیگاریها چهار برابر بیشتر از غیرسیگاریها دچار سفیدی زودرس مو میشوند.
برگشتپذیری
در صورتی که علت سفیدی مو «ژنتیکی» باشد، خیر. اما اگر علت تغذیهای، استرسی یا بیماری باشد، برخی گزارشها از بازگشت جزئی رنگ مو پس از درمان عامل زمینهای خبر دادهاند. بهویژه در افرادی که کمبود B12 داشتهاند و مکمل مصرف کردهاند، بیماری تیروئید درمان شده است، استرس کاهش یافته و سبک زندگی تغییر کرده است. اما این موارد استثنا هستند. در اکثر مواقع، روند سفید شدن مو ادامه دار است.
سفیدی زودرس مو یک هشدار بیکلام از بدن است؛ یا از گذشته ژنتیکیمان خبر میدهد یا از اختلالی پنهان در بدن. مهم نیست چند سالت است؛ اگر موهایت سفید شدهاند، زمان آن رسیده تا با دقت بیشتری به بدنت گوش دهی.
