مذاکرات سرنوشت‌ساز ایران و آمریکا در دوحه؛ نامه ونس و شروط ۱۱‌گانه تهران چه سرانجامی دارد؟

رایزنی‌های دیپلماتیک ایران با میانجی‌گری قطر در دوحه برای سومین روز پیاپی دنبال می‌شود؛ مذاکراتی حساس که در بحبوحه درگیری‌های ایران و آمریکا، با هدف بررسی راه‌های عبور از تقابل نظامی و دستیابی به توافق در جریان است.

به گزارش دنیای اقتصاد، همزمانی این گفت‌وگوها با تماس تلفنی ترامپ و نتانیاهو، پرسش‌هایی را درباره میزان تمایل واشنگتن به پیشبرد مسیر دیپلماسی مطرح کرده است. نزدیکی انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا نیز بر اهمیت این تحولات افزوده و ساعات پیش رو را به مقطعی مهم برای آینده مذاکرات و معادلات امنیتی منطقه تبدیل کرده است.

خبرنگار رویترز به نقل از یک مقام آگاه گزارش داده است که مذاکره‌کنندگان ایرانی همچنان در دوحه حضور دارند و با طرف قطری درباره راه‌های پایان دادن به جنگ گفت‌وگو می‌کنند. به نظر می‌رسد اگر روند مذاکرات با نشانه‌های پیشرفت همراه باشد، تیم آمریکایی نیز به میز دوحه اضافه خواهند شد. 

ساعات آینده مشخص می‌کند که آیا دو طرف به یک نقشه راه برای توقف جنگ نزدیک می‌شوند یا بار دیگر مسیر تقابل نظامی را انتخاب می‌کنند. نشانه‌هایی از تغییر لحن واشنگتن در روزهای اخیر دیده شده است. ترامپ مذاکرات را خوب توصیف کرده و همزمان عباس عراقچی تلاش آمریکا برای باز نگه داشتن مسیر گفت‌وگو را اقدامی مثبت دانسته است.

محسن رضایی نیز پس از مطالعه نامه جی‌دی ونس، از تغییر لحن آمریکایی‌ها سخن گفته است؛ نامه‌ای که تلاشی از سوی کاخ سفید برای باز کردن مسیر مذاکرات تازه است. در همین حال، تماس تلفنی ترامپ و بنیامین نتانیاهو در روز شنبه، درست در میانه تحرکات دیپلماتیک، پیام متفاوتی به همراه داشت. بر اساس گزارش وال‌استریت ژورنال، این تماس در شرایطی انجام شد که واشنگتن گزینه‌های ازسرگیری حملات به ایران را بررسی می‌کند.

با این حال روبیو تاکید کرده که رئیس‌جمهور آمریکا هنوز درباره حمله جدید تصمیم نگرفته است. این همان دوگانگی نگران‌کننده‌ای است که سایه سنگین جنگ را همچنان بر سر مذاکرات نگه داشته است؛ دیپلماسی جریان دارد، اما گزینه نظامی از روی میز برداشته نشده است. 

با این حال، یک تفاوت مهم با مقاطع پیش از جنگ وجود دارد: هزینه محاسبه‌شده برای بازگشت به جنگ. هشت ماه درگیری نه به حل مساله ایران منجر شده و نه توانسته تهران را به پذیرش شروط واشنگتن وادار کند. از سوی دیگر، تداوم تهدیدهای ایران علیه منافع آمریکا و متحدانش، مخاطرات گسترش جنگ به منطقه و فرامنطقه و پیامدهای اقتصادی آن، تصمیم برای حمله مجدد را پیچیده‌تر کرده است.

تحلیلگران نظامی نیز درباره دشواری دستیابی به اهداف راهبردی از طریق حملات هوایی هشدار داده‌اند. در تهران نیز تجربه دورهای قبلی تقابل، به معنای نادیده گرفتن احتمال جنگ نیست. هشدارهای نظامی، تاکید بر آمادگی برای پاسخ فوری و موضع عراقچی درباره نپذیرفتن تسلیم، نشان می‌دهد ایران خود را برای هر دو سناریو آماده نگه داشته است. در واقع، مساله اصلی اکنون نه صرفا توافق یا جنگ، بلکه محاسبه طرفین از نتیجه هر انتخاب است.

تهران حاضر نیست زیر فشار نظامی از شروط خود عقب‌نشینی کند و واشنگتن نیز باید بسنجد که آیا دور تازه حملات می‌تواند دستاوردی فراتر از هزینه‌های جنگ قبلی داشته باشد؟ ۷۲ ساعت آینده از این جهت تعیین‌کننده است، آیا تماس‌ها و پیام‌های ردوبدل‌شده به توافقی عملی و متقابل تبدیل می‌شوند یا صرفا آخرین تلاش‌ها برای جلوگیری از دور تازه‌ای از جنگ خواهند بود؟ پاسخ این پرسش شاید بیش از هر اظهارنظر سیاسی، در جزئیات مذاکرات دوحه آشکار شود. 

نیویورک‌تایمز و المانیتور: تهران با پیشنهاد ونس چه می‌کند؟ 

دست دوستی یا تله دیپلماتیک؟ 

در روزهای اخیر نامه معاون رئیس‌جمهور آمریکا به دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در صدر تحولات میان دو کشور بوده و توجهات را به خود جلب کرده است. نامه‌ای که برخی آن را آخرین فرصت احیای مذاکرات و دستیابی به توافق یا دست‌کم کاهش تنش، پیش از رویارویی مجدد می‌دانند. نیویورک تایمز و المانیتور با اشاره به تحولات جاری و نامه ونس، نحوه پاسخگویی احتمالی ایران به این ابتکار را بررسی کردند.

در همین رابطه المانیتور گزارش داد که ونس در نامه‌ای به رضایی، بار دیگر خواستار امتیازدهی ایران در مساله هسته‌ای شده است. المانیتور با اشاره به سابقه دبیر شعام، اقدام ونس را نشانه‌ای از جدیت واشنگتن می‌داند و گزارش داد که آمریکا معتقد است رضایی، با توجه به نزدیکی به رهبر انقلاب، اگر گشایش امکان‌پذیر باشد، توانایی انجام این کار و تغییر وضعیت را دارد. 

تحولات اخیر، اندکی خوش‌بینی درباره کاهش تنش ایجاد کرده‌اند. در همین رابطه وزیر امور خارجه ایران، در گفت‌وگو با شبکه الجزیره گفت که ایران نامه ونس را گامی مثبت ارزیابی می‌کند و مذاکرات با دیپلمات‌های قطری همچنان در دوحه ادامه دارد. وی افزود که پیشنهادهای مربوط به پرونده هسته‌ای در چارچوب مرحله دوم مذاکرات در حال بررسی هستند. تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه نیز پیش‌تر در گفت‌وگو با سی‌ان‌ان گفت که تلاش‌های دیپلماتیک به توافق بر سر روندی که می‌تواند به توقف درگیری‌ها منجر شود، بسیار نزدیک شده‌اند.

المانیتور با اشاره به نشست برد کوپر، فرمانده سنتکام، پیت هگست، وزیر جنگ و دیگر مقامات نظامی آمریکا با ترامپ، نتیجه‌گیری می‌کند که در صورت شکست تلاش اخیر، دیگر نشانه‌ها حاکی از تشدید تنش‌های نظامی هستند. این رسانه گزارش داد که شاید تهران با شروط ونس موافق نباشد، اما بعید است پیشنهاد بهتری ارائه شود؛ بنابراین، رد پیشنهاد ونس از سوی تهران با این استدلال که صرفا یک نمایش سیاسی از سوی آمریکا است، قماری خطرناک خواهد بود و پس از سوم نوامبر (انتخابات میان‌دوره‌ای)، پنجره دیپلماسی ممکن است به‌سرعت بسته شود. 

نیویورک تایمز نیز در گزارشی نوشت که دولت ترامپ با ارسال نامه به محسن رضایی، در پی برقراری ارتباط با چهره‌ای بانفوذ در ساختار جمهوری اسلامی و اثرگذاری بر مخالفان توافق با آمریکا است. به گزارش این رسانه مهرزاد بروجردی، کارشناس مسائل ایران با اشاره به اختلاف‌نظر دو طرف بر سر موضوعات اساسی گفت که تهران راهبردی دوگانه را دنبال خواهد کرد، به این معنا که ضمن مشارکت در مذاکرات دیپلماتیک، برای احتمال از سرگیری درگیری‌های نظامی آماده می‌شود.

نامه ونس، خواه تلاشی حقیقی برای راهگشایی باشد، خواه تله‌ای دیپلماتیک، تهران تلاش می‌کند تا با درس گرفتن از بدعهدی‌های گذشته، خود را برای سناریوهای مختلف آماده کند. 

پاسخ آخر آمریکا در راه است؛ ایران از شروط خود عقب نمی‌نشیند

ارزیابی دبیر شعام از روند مذاکرات

در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا و در شرایطی که تهران و آمریکا در فضای دوگانه جنگ و دیپلماسی بسر می‌برد، سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفت‌وگویی در تشریح روند رایزنی‌های اخیر میان تهران و واشنگتن با میانجی‌گری قطر و پاکستان، از ارسال و دریافت چند مرحله پیام میان دو طرف خبر داد و تاکید کرد که ایران تا زمان تحقق شروط خود، نه تنگه هرمز را بازگشایی می‌کند و نه وارد مذاکره خواهد شد. 

رضایی شنبه‌شب در گفت‌وگویی تلویزیونی، با اشاره به آغاز تحرکات دیپلماتیک بیش از یک ماه پیش، توضیح داد: پس از آنکه طرف آمریکایی خواستار دریافت مکتوب مطالبات تهران شد، ایران هفت شرط خود را از طریق واسطه‌ها ارسال کرد و تاکید کرد تا زمان اجرای آن‌ها، نه تنگه هرمز باز خواهد شد و نه مذاکره‌ای صورت می‌گیرد.

دبیر شورای عالی امنیت ملی با تشریح مراحل بعدی این روند گفت: «پاسخ اولیه آمریکا با مطالبات ایران فاصله داشت؛ چراکه واشنگتن اجرای شروط را تعدیل کرده و موضوعاتی را که قرار بود در مراحل بعدی بررسی شود، به مراحل ابتدایی مذاکرات منتقل کرده بود. تهران این پاسخ را قانع‌کننده ندانست. پس از آن، با میانجی‌گری پاکستان و قطر و سفر عاصم منیر به ایران، پیشنهاد دومی ارائه شد که از پیشنهاد نخست بهتر بود، اما همچنان ابهاماتی برای تهران داشت.» 

رضایی افزود: «در پاسخ بعدی آمریکا نشانه‌هایی از شفافیت بیشتر دیده شد و طرف آمریکایی آمادگی خود را برای پذیرش شروط ایران اعلام کرد؛ با این حال، تهران همچنان پرسش‌ها و ابهاماتی داشت که از طریق عباس عراقچی به طرف مقابل منتقل شد.»

دبیر شعام تاکید کرد که پاسخ این ابهامات روز جمعه دریافت شده و از آن زمان دور جدید رایزنی‌ها آغاز شده است. او در عین حال تاکید کرد که ایران منتظر آخرین پاسخ آمریکا است، اما این انتظار به معنای عقب‌نشینی از مواضع تهران نیست. رضایی تصریح کرد: «شروط ایران در ظاهر هفت مورد است، اما با در نظر گرفتن بندهای فرعی هر یک از آن‌ها، در مجموع به ۱۱ شرط می‌رسد.» 

رضایی همچنین درباره نامه جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، گفت: «این نامه از طریق وزارت امور خارجه به دست او رسیده و هنوز پاسخی به آن داده نشده است.»

او با اشاره به تغییر لحن نامه نسبت به مکاتبه پیشین دونالد ترامپ با رهبر شهید انقلاب، این تحول را نشانه‌ای مثبت ارزیابی کرد، اما از بیان جزئیات محتوای نامه خودداری کرد. یکی از محورهای مهم اظهارات رضایی، توضیح درباره سازوکار مدیریت دیپلماسی در شرایط جنگی بود. او گفت که مسوولیت دیپلماسی دوران جنگ در حال حاضر بر عهده شورای عالی امنیت ملی است، درحالی‌که دیپلماسی خارج از شرایط جنگی به دولت و وزارت امور خارجه واگذار می‌شود. از نگاه او، این ترکیب زمینه هم‌صدایی میان بخش‌های سیاسی، دیپلماتیک و نظامی کشور را فراهم می‌کند.

او در پایان با اشاره به طرح بحث تغییر دکترین هسته‌ای ایران در فضای عمومی گفت تاکنون تصمیم رسمی و حکومتی تازه‌ای در این زمینه اتخاذ نشده است، هرچند در صورت وقوع جنگ مجدد، این پرسش مطرح خواهد بود که آیا ایران همچنان دکترین پیشین خود را حفظ خواهد کرد یا خیر.