عربستان، ترکیه و پاکستان در تهران به دنبال چه هستند؟

در پی تشدید تنش‌ها میان ایران، آمریکا و اسرائیل، مقام‌های ارشد دیپلماتیک و امنیتی عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان راهی تهران شده‌اند. هدف از این رایزنی‌ها، جلوگیری از شعله‌ور شدن دوباره درگیری‌ها و مهار بحران منطقه‌ای عنوان شده است؛ بحرانی که می‌تواند علاوه بر تخریب زیرساخت‌های حیاتی، امنیت مسیرهای انتقال انرژی را نیز با تهدید جدی روبه‌رو کند.

به گزارش فرارو به نقل از روزنامه گاردین، در نشست روز دوشنبه، مقام‌های سه کشور قرار بود با مسئولان ارشد امنیتی و مذاکره‌کنندگان ایرانی درباره راه‌های دستیابی به توافق میان تهران و واشنگتن گفت‌وگو کنند. خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، از چهره‌های اصلی این تلاش دیپلماتیک بودند.

یکی از موضوعات مهم مذاکرات، چگونگی ترغیب حوثی‌های یمن از سوی ایران برای توقف حملات موشکی و پهپادی به زیرساخت‌های عربستان است؛ حملاتی که به اقتصاد منطقه فشار وارد کرده‌اند. حوثی‌ها اعلام کرده‌اند که فرودگاه ریاض را تعطیل کرده و خسارات سنگینی به اقتصاد عربستان وارد آورده‌اند.

پیمان امنیتی منطقه‌ای؛ فرصتی برای همکاری یا منبع اختلاف؟

موضوع دیگر مذاکرات، احتمال مشارکت ایران در یک پیمان امنیتی جدید میان کشورهای اسلامی است. عربستان، ترکیه و پاکستان در ماه اوت توافق‌نامه‌ای دفاعی در مکه امضا کردند. برخی این توافق را اقدامی برای مقابله با تهران دانستند؛ بااین‌حال، کشورهای امضاکننده تأکید کرده‌اند که هدف توافق صرفاً دفاع متقابل است.

اکنون پرسش اصلی این است که آیا این چارچوب می‌تواند زمینه همکاری گسترده‌تر منطقه‌ای را فراهم کند یا اینکه اختلافات موجود، دستیابی به توافق را دشوار خواهد ساخت. از یک سو، کشورهای منطقه به دنبال معماری امنیتی باثبات‌تری هستند و از سوی دیگر، انتظار دارند ایران در منازعاتی که در آنها نقش دارد، انعطاف بیشتری نشان دهد. این دو اولویت لزوماً با یکدیگر هم‌راستا نیستند.

وزارت خارجه ایران بارها پیشنهاد ایجاد سازوکار امنیتی منطقه‌ای را مطرح کرده است؛ سازوکاری که در آن کشورهای منطقه، به‌جای اتکای گسترده به آمریکا، مسئولیت اصلی تأمین امنیت خود را بر عهده بگیرند. عمان نیز پیش‌تر از جمله کشورهایی بوده که امکان مشارکت ایران در ترتیبات امنیتی منطقه‌ای را بررسی کرده است.

حضور نظامی آمریکا؛ تضمین امنیت یا عامل ناامنی؟

تحولات اخیر بار دیگر بحث قدیمی درباره نقش پایگاه‌های نظامی آمریکا در خلیج فارس را زنده کرده است: آیا این پایگاه‌ها تضمینی برای امنیت کشورهای میزبان هستند یا خود به عاملی برای افزایش آسیب‌پذیری آنها تبدیل شده‌اند؟ هیچ‌یک از کشورهای خلیج فارس آشکارا از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در سال گذشته و فوریه امسال حمایت نکردند، هرچند برخی از آنها به‌صورت پنهانی در عملیات همکاری داشتند.

ایران نیز در واکنش، پایگاه‌های آمریکا و زیرساخت‌های انرژی در کشورهای منطقه را هدف حملات خود قرار داده است. چنین وضعیتی نشان می‌دهد که درگیری میان قدرت‌های بزرگ می‌تواند امنیت اقتصادی و نظامی همسایگان را حتی بدون مشارکت مستقیم آنها در جنگ، تهدید کند.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران ابراز امیدواری کرده است که نشست تهران زمینه‌ساز همکاری گسترده‌تر منطقه‌ای بر پایه منافع مشترک شود. جواد ظریف، وزیر خارجه پیشین ایران و از مدافعان دیرینه ایجاد ائتلاف امنیتی منطقه‌ای، نیز خواستار شکل‌گیری شبکه‌ای جامع بر اساس عدم تجاوز، اعتماد متقابل و رفاه مشترک شده است. بااین‌حال، تحقق چنین چشم‌اندازی مستلزم عبور از بی‌اعتمادی عمیقی است که در سال‌های اخیر میان ایران و شماری از کشورهای عربی شکل گرفته است.

نگرانی از تشدید درگیری‌ها

مذاکرات تهران در شرایطی انجام می‌شود که گزارش‌های پنتاگون از تقویت گسترده حضور نظامی آمریکا و آمادگی برای احتمال حمله‌ای تازه حکایت دارد. هم‌زمان، میانجی‌های قطری نیز روز یکشنبه در تهران درباره شرایط بازگشایی تنگه هرمز گفت‌وگو کردند؛ گذرگاهی حیاتی که هرگونه اختلال در آن می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای بازارهای انرژی جهان داشته باشد.

در اسرائیل نیز گزارش‌های رسانه‌ای حاکی از آن است که بنیامین نتانیاهو برای تشدید فشار نظامی علیه ایران پیش از انتخابات تلاش می‌کند. حمایت مکرر دونالد ترامپ از انتخاب مجدد نتانیاهو نیز به نگرانی‌هایی دامن زده است که آمریکا و اسرائیل ممکن است در بلندمدت به منابع بی‌ثباتی در منطقه تبدیل شوند.

با وجود این، احتمال دارد که ایده پیمان امنیتی با مشارکت ایران با مخالفت‌هایی روبه‌رو شود. کشورهای همسایه ممکن است ملاحظاتی داشته باشند. در داخل ایران نیز برخی جریان‌های تندرو استدلال می‌کنند که دستیابی به سلاح هسته‌ای می‌تواند بهترین تضمین امنیت کشور باشد.

توافقی دشوار در زمانی محدود

ایجاد یک پیمان امنیتی منطقه‌ای، حتی در صورت توافق اولیه طرف‌ها، احتمالاً ماه‌ها مذاکره می‌طلبد. بنابراین، چنین ابتکاری لزوماً پاسخ فوری به خواسته واشنگتن برای بازگشایی تنگه هرمز در برابر رفع تحریم‌های ایران نخواهد بود.

چالش اصلی این است که کشورهای منطقه چگونه می‌توانند هم‌زمان از گسترش جنگ جلوگیری کنند، اعتماد متقابل را افزایش دهند و درباره نقش ایران در نظم امنیتی آینده به تفاهم برسند. موفقیت این تلاش نه‌فقط به توافق بر سر اصول کلی، بلکه به تعهد عملی کشورها برای کاهش تنش‌ها و احترام به امنیت یکدیگر بستگی خواهد داشت.