چه شد که به اینجا رسیدیم؟
تاریخچه مذاکرات ایران و آمریکا در ۱۰۰ سال اخیر: از روابط رسمی تا بنبست دیپلماتیک
سیر مذاکرات ایران و امریکا در قرن اخیر، گسترهای از روابط رسمی تا بنبست دیپلماتیک را نشان میدهد. چه چیز، روابط دو کشور را به بن بست کشاند؟
شایانیوز- طی یک قرن گذشته، روابط میان ایران و امریکا مملو از تحولات پیچیده، تغییرات عمیق سیاسی، تنش و دورههای اوج و فرود بوده و همینها شکل مذاکرات میان دو کشور را تعریف کردهاند. این رابطه نه تنها بخش مهمی از تاریخ دیپلماسی معاصر ایران و خاورمیانه بوده، بلکه در سیاست جهانی و نظم بینالمللی نیز تأثیرگذار بوده است.
۱. آغاز رسمی تعاملات و مذاکرات اولیه ( ۱۳۰۰–۱۳۲۰ شمسی)
امریکا به عنوان قدرت نوظهور در قرن بیستم، پیش از انقلاب اسلامی هیچگاه رابطه رسمی مستقیم و گستردهای با ایران در قرون گذشته نداشت، اما از دهههای آغازین قرن بیستم، تلاشهایی متقابل برای توسعه روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی صورت گرفت. با افزایش دخالتهای استعماری در خاورمیانه و حضور بازیگران اروپایی، امریکا به تدریج نقش خود را در سیاست بینالملل افزایش داد.
از۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ خورشیدی، ایران با سیاستهای اصلاحطلبانه دولت پهلوی در جهت مدرنیزاسیون، تمایل داشت از روابط گسترده با غرب بهره ببرد و ایالات متحده نیز با عقیده گسترش نفوذ خود در خاورمیانه به این تعاملات نزدیک شد. با وجود این، مذاکرات رسمی سیاسی در سطح دولتها در این دوره، محدود بود و بیشتر بر زمینههای اقتصادی و فرهنگی متمرکز ماند.
۲. دوره پس از جنگ جهانی دوم و نقش امریکا در ایران (دهه ۱۳۲۰–۱۳۳۰)
پس از پایان جنگ جهانی دوم، امریکا تلاش کرد نفوذ خود را در منطقه گسترش دهد و ایران به دلیل موقعیت استراتژیک در خلیج فارس و ذخایر نفتی، مهم قلمداد میشد. در سال ۱۳۳۲، امریکا و بریتانیا در یک عملیات سری مشترک یعنی «کودتای ۲۸ مرداد»، در سرنگونی دولت ملی شده ایران تحت رهبری دکتر محمد مصدق نقش اساسی ایفا کردند. این رویداد، که با حمایت سیا (سازمان اطلاعات مرکزی امریکا) اجرا شد، نقطه عطفی در روابط دو کشور بود و بیاعتمادی عمیقی را میان ایران و امریکا رقم زد، هرچند در کوتاهمدت باعث تقویت سلطنت پهلوی و نزدیکی بیشتری با واشنگتن شد.
۳. انقلاب اسلامی و بحران گروگانگیری
انقلاب اسلامی، منجر به وقوع رویدادی شد که نه تنها روابط ایران و امریکا را قطع کرد، بلکه رکوردی بیسابقه در تاریخ دیپلماسی معاصر رقم زد: بحران گروگانگیری سفارت امریکا در تهران. در یازدهم مهر ۱۳۵۸، گروهی از دانشجویان پیرو خط امام، بخش دیپلماتیک سفارت امریکا را در تهران تصرف کردند و بیش از پنجاه امریکایی را گروگان گرفتند. این بحران ۴۴۴ روز طول کشید و تمامی راههای معمول دیپلماتیک را عملاً مسدود کرد و تلاشها برای حل بحران از طریق مذاکره به نتیجه نرسید و سبب تشدید تنشها و قطع روابط شد که تا کنون ادامه دارد.
پس از شکست تلاشهای دیپلماتیک اولیه برای آزادی گروگانها، دولت ایران و امریکا روابط دیپلماتیک را قطع کردند و در سال ۱۹۸۰، واشنگتن نیز تمامی روابط رسمی خود با تهران را تعلیق کرد و مکانیسمهای تنبیهی و تحریم را تشدید کرد.
4.عهدنامه الجزایر و بازسازی نسبی (دهه ۱۳۵۹–۱۳۶۰)
در۱۹ ژانویه ۱۹۸۱، پس از بیش از یک سال بحران، ایران و ایالات متحده تحت میانجیگری دولت الجزایر به توافقی دست یافتند که به «قرارداد الجزایر» معروف شد. این توافق، اگرچه نتوانست روابط سیاسی را به طور کامل را احیا کند، اما زمینه آزادی ۵۲ گروگان امریکایی را فراهم کرد و برخی اختلافات حقوقی و مالی را به داوری بینالمللی واگذار کرد.
علاوه بر آزادی گروگانها، از مفاد این توافق تأسیس دادگاه داوری ادعاهای ایران و امریکا نیز بود که وظیفه حل دعاوی اقتصادی و قضایی دو کشور را بر عهده گرفت؛ نهادی که هنوز آثار تاریخی و حقوقی قابل توجهی دارد.
5.از اوایل دهه 60 تا دوران خاتمی (۱۳۶۰–۱۳۸۰)
در دهه 60، اگرچه همچنان روابط دو کشور قطع بود، ولی تلاشهایی در سطوح پایینتر و میانجیهای منطقهای برای کاهش تنش وجود داشت. در این دوره، برخی مذاکرات کمتر رسمی یا پشت پرده در زمینههای امنیتی، اقتصاد نفت و مسائل خلیج فارس انجام شد. با پایان جنگ ایران و عراق در ۱۳۶۷، نیاز به تعاملات منطقهای افزایش یافت، اما مذاکرات مستقیم گسترده هنوز شکل نگرفته بود.
در سالهای نهایی قرن بیستم، با فروپاشی شوروی و تحولات منطقهای، تعاملات غیررسمی و گفتوگوهای غیرعلنی در برخی مسائل امنیتی و منطقهای مطرح شد، هرچند بنبست اصلی همچنان وجود داشت.
6.دوران هستهای و توافقهای ژنو و برجام (دهه ۱۳۸۰–۱۳۹۰)
از سال ۲۰۰۲، با افشای تأسیسات هستهای ایران، موضوع مذاکره با قدرتهای جهانی و ایالات متحده به محور اصلی روابط خارجی تبدیل شد و مذاکرات متعدد چند جانبه شکل گرفت.
در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳ در ژنو، ایران و گروه 1+5 (امریکا، انگلیس، فرانسه، چین، روسیه و آلمان) یک برنامه اقدام مشترک موقت را امضا کردند که نخستین توافق رسمی میان ایران و امریکا درباره برنامه هستهای بعد از سه دهه بود و مسیر را برای مذاکرات آتی هموار کرد.
این اقدامات در نهایت در سال ۲۰۱۵ به برجام منتهی شد، یک توافق جامع که برنامه هستهای ایران را محدود کرد و در مقابل، تحریمها را کاهش داد.
اما در 2018، ترامپ به طور یک جانبه از برجام خارج شد و تحریمها را بازگرداند. این امر مذاکرات را بار دیگر به بنبست کشاند و اختلافات میان دو کشور را تشدید کرد.
۷. دور اخیر مذاکرات (۲۰۲۵–۲۰۲۶ میلادی)
در سالهای اخیر، به ویژه در ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و امریکا درباره پرونده هستهای انجام شده اما در شرایطی که تنشهای منطقهای، سایه جنگ و بحرانهای داخلی ایران و مواجهه جهانی با ایران نقش مهمی دارند. این فصل از گفتگوها یکی از پیچیدهترین فصول رابطه واشنگتن–تهران را شکل میدهد؛ فصلی که این روزها همه منتظرند ببینند سرانجامش چه خواهد شد.
