سفر به ایام قدیم سال 1355؛ فرح ملکه ای که فقط همسر شاه نبود/زندگی لوکس اما خراب وار

شایانیوز- وقتی اسم فرح پهلوی میاد، معمولا تصویری شیک، مرتب و پرزرق‌وبرق از یک ملکه مدرن در ذهن شکل میگیرد؛ زنی تحصیل‌ کرده در فرانسه که قرار بود چهره ای فرهنگی و پیشرو از ایران نشان دهد. اما اگر کمی از قاب عکس های رسمی فاصله بگیریم، ماجرا پیچیده تر از این تصویر اتوکشیده است. فرح فقط همسر شاه نبود و در مملکت داری تاثیر زیادی داشت، اما نقش او آنقدر ها هم مستقل و درخشان نبود که گاهی روایت میشود.

فرح دیبا در سال ۱۳۳۸ وارد دربار شد. دختری جوان که خیلی زود از یک دانشجوی معماری به ملکه ایران تبدیل شد. تولد ولیعهد جایگاهش را تثبیت کرد و تاج گذاری ۱۳۴۶ عنوان "شهبانو" را به او داد. عنوانی که قرار بود نشانه قدرت و شان ویژه‌اش باشد. اما واقعیت این بود که ساختار حکومت پهلوی همچنان کاملا حول محور محمدرضا میچرخید. حتی اگر فرح در جلسات و برنامه ها حضور داشت، تصمیم نهایی جای دیگری گرفته میشد.

پروژه های فرهنگی؛ ویترین مدرنیته یا فاصله از مردم؟

به ظاهر بزرگترین نقطه قوت کارنامه فرح، حمایت از هنر و فرهنگ بود. از تاسیس موزه هنرهای معاصر تهران گرفته تا جشن هنر شیراز و پشتیبانی از برخی نهادهای فرهنگی. روی کاغذ، این ها قدم های بزرگی بودند. ایران در دهه ۵۰ میزبان آثار هنرمندان مشهور جهانی شد و فضای هنری تهران نسبت به قبل بازتر به نظر میرسید.

اما یک سوال مهم همیشه وجود داشت: این برنامه ها برای چه کسانی بود؟ بخش زیادی از جامعه، مخصوصا در شهرهای کوچک و مناطق محروم، نه دسترسی به این فضاها داشت و نه اولویت زندگی‌شان هنر مدرن غربی بود. جشن هنر شیراز برای برخی نماد پیشرفت فرهنگی بود، اما برای گروهی دیگر نماد فاصله عمیق حکومت از ارزش ها و دغدغه های مردم. در حالی که حکومت از "تمدن بزرگ" حرف میزد، شکاف طبقاتی و نارضایتی اجتماعی هم در حال رشد بود.

فرح تلاش میکرد تصویر زنی مدرن و فعال را نشان دهد. حضور در نشست های بین المللی، سخنرانی درباره آموزش و سلامت، و حمایت از برخی طرح های اجتماعی. اما منتقدان میگفتند این چهره بیشتر یک ویترین شیک برای نمایش چهره‌ ای نرم تر از حکومت بود. حکومتی که برای بقای خودش از هیچ جنایت و فسادی دریغ نمی کرد و فرح ماموریت داشت لااقل ویتیرن این حکومت فاسد را زیبا نمایش دهد. در واقع وقتی فضای سیاسی بسته باشد و مخالفان امکان فعالیت آزاد نداشته باشند، حتی فعالیت های فرهنگی هم رنگ و بوی تبلیغاتی پیدا میکند.

زندگی دربار؛ نماد شکوه یا نماد فاصله؟

یکی از موضوعاتی که همیشه به نام فرح و دربار پهلوی گره خورده، سبک زندگی اشرافی است. کاخ های متعدد، مراسم رسمی پرهزینه، لباس های طراحی شده توسط برندهای مطرح، و جواهرات سلطنتی، تصویری از شکوه و ثروت را به نمایش میگذاشت. شاید در سطح بین المللی این تصویر قدرت و ثبات را نشان میداد، اما در داخل کشور، آن را نشانه فاصله عمیق حاکمیت با مردم میدانستند. مردمی که به سختی ارزاق می کردند و در فقر با نبود امکانات حداقلی دست و پنجه نرم می کردند.

همین تضاد، به مرور تبدیل به سوژه ای برای انتقاد شد و تصویر فرح هم خودخواسته در دل همین انتقادها قرار گرفت.

آیا فرح میتوانست متفاوت عمل کند؟

این سوال مهمی است. برخی معتقدند او در چارچوبی قرار داشت که اختیار چندانی برای تغییر مسیر نداشت. ساختار قدرت در دست شاه و حلقه نزدیکانش بود و حتی اگر فرح نیت اصلاح یا تعدیل داشت، ابزار کافی در اختیارش نبود. از سوی دیگر، عده ای باور دارند که حضور فعال تر و موضع گیری روشن تر او میتوانست حداقل بخشی از فاصله میان حکومت و جامعه را کاهش دهد.

در سال های منتهی به انقلاب سال ۱۳۵۷، موج اعتراض ها شدت گرفت و تصویر دربار به شدت آسیب دید. خروج خانواده پهلوی از ایران، پایان دوره ای بود که فرح در آن به عنوان نماد زن مدرن ایرانی معرفی میشد. بعد از آن، او تلاش کرد در خاطرات و مصاحبه‌هایش روایت خودش را از آن دوران ارائه دهد. روایتی که همچنان برای بسیاری محل بحث است و در صحت و سقم آن تردیدهای بزرگی نهفته است.