تپه سیلک کاشان؛ میراث گرانبهایی با قدمت 8000 ساله در قلب ایران که افتخار جهان است
تپه سیلک در کاشان یکی از کهنترین و مهمترین محوطههای باستانشناسی در جهان است اما به دلیل بی کفایتی متولیان در فهرست یونسکو ثبت نشده است.
شایانیوز- در فلات مرکزی ایران، تپه سیلک در نزدیکی کاشان یکی از کهنترین و مهمترین محوطههای باستانشناسی نه فقط در ایران بلکه در جهان است؛ مکانی که لایههای پیدرپی فرهنگ و تمدن را از دوران نوسنگی تا هزارههای تاریخی پس از آن در خود حفظ کرده؛ اما به دلیل بی اعتنایی و بی کفایتی متولیان داخلی متأسفانه هنوز در فهرست جهانی میراث یونسکو ثبت نشده است. این سایت باستانشناسی با قدمتی نزدیک به ۸۰۰۰ سال، یکی از قدیمیترین سکونتگاههای بشر در فلات ایران به شمار میآید و سنگبنای فهم فرآیندهای نخستین شهرنشینی، تولید صنعتی و تحول فرهنگی در منطقه خاور نزدیک را نیز فراهم کرده است.
محل و تاریخچه کشف
تپه سیلک در حاشیه شهر تاریخی کاشان، در حدود ۳ کیلومتری جنوب غربی مرکز این شهر قرار دارد و از دو تپهٔ مجزا به نامهای تپهٔ شمالی و تپهٔ جنوبی تشکیل شده که تقریباً ۶۰۰ متر از هم فاصله دارند.
این سایت نخستین بار در دههٔ ۱۹۳۰ میلادی توسط باستانشناسان فرانسوی، از جمله رومن گیرشمن و تانیا گیرشمن مورد کاوش قرار گرفت و در طول قرن بیستم و بیست و یکم نیز تیمهای باستانشناسی ایرانی و بینالمللی بارها به منظور کاوشهای گسترده و بازخوانی اطلاعات فرهنگی آن وارد صحنه شدند. پروژههای اخیر کاوش بینالمللی، به ویژه از دههٔ ۲۰۰۰ میلادی تاکنون، با همکاری مراکز علمی مختلف مانند موزه ملی ایران، دانشگاه کاشان و برنامههای پژوهشی میراث فرهنگی ادامه یافته است تا لایههای متعدد فرهنگی و صنعتی آن بهتر شناسایی و تحلیل شوند.
قدمتی ۸۰۰۰ ساله؛ از دوران نوسنگی تا عصر تاریخی
آثار فرهنگی به دست آمده در سیلک نشان میدهد که این محوطه از حدود ۶۰۰۰–۵۵۰۰ پیش از میلاد تا دورههای تاریخی بعدی مورد سکونت بوده است؛ به این معنا که بخشی از سیر تحول از بافت جامعهٔ «شکارچی–جمعآور» به جامعهٔ «مستقر کشاورز» و سپس «شهرنشین» را در بر میگیرد.
یافتههای فرهنگی در سیلک به چند دورهٔ اصلی تقسیم میشود که هر کدام نمایانگر تحولهای عمیق در معماری، صنایع دستی، فنون تولید و شبکههای تجارت فرهنگی هستند:
در سدههای نخستین سکونتگاههای نوسنگی، خانههایی ساده با مصالح محلی، سفالهای ابتدایی و ابزار سنگی یافت شدهاند که نشانهٔ آغاز شکلگیری سکونتهای دائمی هستند.
در دورههای بعدی، اشیاء سفالی تزئین شده، ابزارهای تخصصی و بقایای صنایع پیشرفتهٔ فلزکاری و تولید مس و نقره کشف شده که حکایت از فنون پیشرفته و شبکههای تجاری منطقهای دارد. به ویژه شواهد ذوب و فرآوری فلزات در سطوح سوم و چهارم فرهنگی نشان میدهد سیلک در بخشهای وسیعی از فلزکاری با مس و نقره نقش محوری داشته است و نمونههایی از قدیمیترین آثار باقی ماندهٔ این صنعت در جهان در همین بخشها یافت شدهاند (با تاریخ رادیوکربنی حدود ۳۶۶۰–۳۵۲۰ قبل از میلاد).
در سطح چهارم فرهنگی (حدود ۳۰۰۰ پیش از میلاد)، نشانههای ارتباط با تمدنهای میانرودان مانند سفالهای Uruk Grey Ware و همچنین بقایای آنچه احتمالاً قدیمیترین زیگورات (معبد) جهان خوانده میشود، قابل مشاهده است که سیلک را در تعامل فرهنگی گستردهٔ خاور نزدیک قرار میدهد.
پس از آن، بین قرنهای بعدی، سایت برای حدود هزار سال متروکه شد و سپس در اواخر هزارهٔ دوم پیش از میلاد مجدداً سکونت یافت که به دورههای پنجم و ششم فرهنگی منجر میشود و آثار متنوعی از گورستانها، ساختارهای مسکونی و اشیاء فرهنگی مرتبط با دورانهای کهنتر به جا گذاشت.
یافتههای فرهنگی و صنعتی
آثار سفالی و ابزارهای روزمره از شاخصترین کشفیات سیلک هستند. در کنار ظروف سفالی با نقوش ساده و پیشرفته، ابزارهای سنگی، استخوانی و فلزی، و نشانهای اجتماعی مانند مهرهای استوانهای و اشیای تزئینی، مشخص میشود که در طول سدهها این مکان نه فقط سکونتگاه بلکه مرکز تولید و تبادل فرهنگی بوده است.
نمونه بارز این تنوع فرهنگی، ظروف سفالی به دست آمده در سطوح مختلف است:
سفالینههایی که از شیوههای ابتدایی تا سبکهای پخته و رنگین تکامل یافتهاند، و اشیاء منحصر به فردی مانند ظروف سفالی با کاربردهای تشریفاتی یا روزمره که اکنون در موزههای معتبر جهان نگهداری میشوند.
بقایای کارگاههای صنعتی نیز در حفاریهای اخیر کشف شدهاند؛ به عنوان نمونه، کارگاههایی با اجاقهای نعل اسبی برای فرآوری فلزات مسی از دورهٔ سوم فرهنگی، و همچنین فضاهای پردازش صنعتی در دورههای بعدی، نشان میدهند که سیلک یکی از مراکز مهم تولید صنعتی در فلات مرکزی ایران بوده است.
آب، زیستبوم و نقش طبیعی در استقرار
پژوهشهای جدید نشان میدهد مدیریت آب و دسترسی به منابع آبی نقش بسیار مهمی در شکلگیری و پایداری سکونت در سیلک داشته است؛ موضوعی که یکی از محورهای مهم در فهم چگونگی گذار از جوامع شکارچی به جوامع کشاورزی و شهرنشینی محسوب میشود.
اهمیت جهانی و تلاش برای ثبت یونسکو
با توجه به قدمت، تنوع فرهنگی و صنعتی و ارتباطات گستردهٔ منطقهای، تپهٔ سیلک در فهرست اولیهٔ نامزدهای ثبت جهانی میراث یونسکو قرار گرفته است، به ویژه پس از تلاشهای اخیر برای تثبیت و تعریف محدودهٔ حفاظتی و ایجاد زیرساختهای موزهای در مجاورت سایت. با وجود تمام کمکاریها چندی است طرحهای حفاظت و حراست منطقه شامل توقف ساخت و ساز غیر مجاز، تعیین بافت حائل و برنامههای توسعه فرهنگی–گردشگری در جریان است تا این محوطه بتواند جایگاه بینالمللی خود را نیز حفظ کند.
تپهٔ سیلک کاشان یکی از برجستهترین و جذابترین گواهیهای ملموس آغاز تمدن بشری و شکلگیری جوامع پیشاتاریخی در فلات ایران و خاور نزدیک است؛ محوطهای که با لایههای فرهنگی وسیع، فناوریهای نخستین، تعاملات منطقهای و شواهد محصولهای صنعتی، مسیر چندین هزاره تحول فرهنگی را به تصویر میکشد و همچنان در کاوشهای نوین اطلاعات تازهای دربارهٔ تاریخ دیرپای بشر در این سرزمین آشکار میسازد.
