عربستان اوکی داد؟ چرخش ناگهانی لحن سیاسی عربستان در مورد حمله آمریکا به ایران
شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان به تازگی ابراز داشته: اگر امریکا به تهدیدهایش علیه ایران عمل نکند، تهران جسورتر خواهد شد».
شایانیوز- چرخش آشکار موضع رسمی سعودیها در قبال حمله نظامی امریکا به ایران، نکتهای بحثبرانگیز در تحلیلهای ژئوپلیتیک و رسانههای بینالمللی است. دولت سعودی در اظهارات رسمی بارها خواستار خویشتنداری، دیپلماسی و جلوگیری از تشدید تنشها شده است؛ اما طی دیدار وزیر دفاع عربستان با دونالد ترامپ روز جمعه 10 بهمن، چرخش چشمگیری در موضع این کشور دیده شد. اظهارات شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان در واشنگتن مبنی بر اینکه «اگر امریکا به تهدیدهایش علیه ایران عمل نکند، تهران جسورتر خواهد شد»، نشان دهنده تغییر قابل توجه در لحن و لهجه سیاسی است.
در عرصه دیپلماتیک، «اظهار نظر عمومی» که از سوی دستگاه رسمی وزارت خارجه یا دفتر ولیعهد اعلام میشود، اغلب هدفی دیپلماتیک، آرامبخش و منطقهپسند دارد. از این منظر، بیانیههای رسمی سعودیها بر لزوم خویشتنداری، پرهیز از تشدید درگیری و سوق دادن بحران به سمت دیپلماسی» تأکید دارند تا از اثرات مخرب یک جنگ تمام عیار منطقهای جلوگیری کنند.
در مقابل، اظهاراتی که رسانهها از جلسات خالد بن سلمان در واشنگتن گزارش کردهاند، با لحن تهاجمیتر و حمایت ضمنی از اقدام نظامی امریکا همراه است و پیام قویتری درباره چشمانداز امنیتی منطقه به واشنگتن ارسال میکند.
دلایل راهبردی اقتصادی و امنیتی
الف) ترس از قدرتیابی جمهوری اسلامی
عین سخنان وزیر دفاع سعودی در نشست خصوصی با امریکا از این قرار است: «اگر امریکا به تهدیدهایش علیه ایران عمل نکند، جمهوری اسلامی جسورتر خواهد شد.» در واقع از دیدگاه وی این موضوع به جمهوری اسلامی «جسارت و ظرفیت عمل بیشتری» میدهد. این تحلیل مبتنی بر این تصور است که بیعملی مقابل تهران در برابر فشارهای غربی میتواند تهران را در میدان داخلی و منطقهای قدرتمندتر کند و فرصت سیاستگذاری تهاجمی بیشتری به آن بدهد.
این نگرش در چارچوب رقابتهای منطقهای قابل درک است؛ سعودیها ایران را همزمان رقیب امنیتی، ایدئولوژیک و نفوذی در خاورمیانه میدانند و میترسند هر گونه عقبنشینی ایالات متحده در اعمال فشار، به نوعی پیام ضعف به تهران محسوب شود. ضعفی که سبب قدرتگیری جمهوری اسلامی میشود.
ب) نگرانی از واکنشهای منطقهای
یکی از دلایلی که سعودیها تا پیش از این، موضع به ظاهر خویشتندار اتخاذ کرده بودند، افزایش نگرانی از پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم یک جنگ بزرگ در خاورمیانه بود؛ به خصوص اینکه بسیاری از کشورها از جمله قطر و عمان نیز در تماسهای دیپلماتیک خود با واشنگتن و تهران تأکید کردهاند که هر نوع حمله نظامی، حتی محدود، میتواند به یک جنگ بزرگتر منجر شود، با پیامدهای شدید برای ثبات منطقه و بازار انرژی جهانی.
این نگرانی در بخشهایی از مواضع عمومی سعودیها مثلاً دعوت به پرهیز از تشدید تنش، تأکید بر راهحل سیاسی و احترام به حاکمیت کشورها دیده میشود؛ بیانیههایی که تا حدی منعکس کننده اولویت حفظ ثبات اقتصاد جهانی، امنیت انرژی و جلوگیری از گسترش دامنه درگیری است.
اجازه استفاده از پایگاههای امریکا در خاک عربستان را نمیدهیم!
حفظ حاکمیت و اجتناب از درگیری مستقیم
عربستان سعودی رسماً ابراز داشته که به امریکا اجازه استفاده از پایگاههای داخل این کشور برای حمله به ایران را نمیدهد.
این موضع منعکس کننده چند واقعیت است:
عربستان نمیخواهد خود را در یک جنگ مستقیم یا نیابتی با ایران وارد کند. اجازه دادن برای استفاده از خاک یا آسماناش به معنای تبدیل شدن به طرف درگیری است و این میتواند منجر به واکنشهای گسترده ایران علیه سعودیها شود. از حملات موشکی تا حمایت از گروههای نیابتی علیه ریاض؛ آن هم در شرایطی که روابط دو کشور مدتی بود حسنه شده بود.
نگرانی از تبدیل درگیری محدود به جنگی وسیعتر که میتواند امنیت کل منطقه را تهدید کند.
ترس از پیامدهای سیاسی و اقتصادی برای کشورهای حوزه خلیج فارس از جمله افزایش قیمت نفت، بیثباتی بازار انرژی و آسیب به سرمایهگذاریهای بزرگی که عربستان در بخش انرژی و اقتصاد جهانی انجام داده است.
تمایل به ایفای نقش میانجیگرانه و حفظ نقش خود در معادلات منطقهای بدون اینکه خود را در مرکز یک جنگ تمامعیار ببینند.
پیشگیری از افزایش تنشهای مذهبی و اجتماعی در منطقه، از آنجا که ایران و سعودی هر دو نقش مهمی در جوامع شیعه و سنی دارند و تقابل نظامی مستقیم میتواند به واکنشهای شورشی در دیگر کشورها دامن بزند.
تضعیف مشروعیت دیپلماتیک سعودی در بین کشورهای عربی که خواستار حل و فصل مسالمتآمیز تنشها هستند.
این لایههای پیچیده باعث شدند که سعودیها دقیقاً و علناً موضعی محافظهکارانه اتخاذ کنند؛ اما اکنون پس از تهدیدهای گسترده ترامپ علیه ایران، پا پس کشیدن او را به منزله قدرتگیری و جسور شدن حکومت ایران تلقی میکنند؛ و این هم خود به اندازه جنگ بین ایران و امریکا، تنش آفرین است.
فشار دیپلماتیک و امتیازات راهبردی
اظهارات خالد بن سلمان احتمالاً بخشی از فشار دیپلماتیک برای شکلدهی به تصمیمگیری امریکاست. به این معنا که سعودیها میخواهند واشنگتن را متقاعد کنند تا در برابر آنچه آنها تهدیدی جدی میدانند، قاطعتر عمل کند. این نوع پیامها معمولاً در سطح همکاریهای دفاعی و تعاملهای امنیتی رد و بدل میشود؛ زمانی که دو کشور دارای منافع مشترک هستند.
موضع رسمی سعودیها حفظ توازن در دیپلماسی منطقهای و بینالمللی است، اما اظهارات یک مقام رده بالا میتواند خط پیام راهبردی به دولت امریکا درباره خطرات احتمالی عدم واکنش جدی در برابر تهران باشد.
دوگانگی موضع فعلی عربستان و این چرخش ناگهانی، تا حدی ناشی از ترکیب قیمت نفت، وابستگی به ثبات عرضه انرژی جهانی، روابط با امریکا و نگرانی از نفوذ ایران در منطقه است، یعنی عواملی که بیشتر مخاطرهآمیز از مباحث ایدئولوژیک صرف هستند.
همچنین این تغییر لحن ممکن است انعکاس دهنده دیدگاههای شخصی وزیر دفاع باشد، تا بازتاب دهنده پیامهایی که او به نمایندگی از ولیعهد و دولت ریاض منتقل میکند. البته احتمال این امر، چندان بالا به نظر نمیرسد چرا که فرض پایه آن است که وزیر دفاع دارای همسویی با دولت متبوعش باشد.
کلام آخر
تحلیل واکنش اخیر عربستان سعودی نسبت به احتمال حمله امریکا به ایران چندان ساده نیست؛ این واکنش به دلیل تناقض میان سیاست رسمی و پیامهای استراتژیک پنهان، فشارهای منطقهای برای ثبات، منافع امنیتی و پیامدهای اقتصادی، و تلاش برای تأثیرگذاری بر تصمیم واشنگتن در تعامل با ایران در هم تنیده شده است.
مواضع رسمی سعودیها بر پرهیز از تشدید تنش، احترام به حاکمیت و تشویق به گفتگو متمرکز بوده است. اما حالا که اسم حمله نظامی به میان آمده و ترامپ تهدیداتی را ابراز داشته است، اظهارات وزیر دفاع درباره جسورتر شدن تهران در صورت عدم اقدام امریکا، نشان دهنده نگرانی عمیق امنیتی است که به ویژه در میان حلقههای داخلی تصمیمساز سعودی مطرح میشود.
در مجموع، این تغییر موضع را میتوان بازتاب دوریگزینی سعودیها از یک جنگ فرسایشی مستقیم، اما همزمان تلاش برای ارسال پیام راهبردی به امریکا درباره خطرات عدم واکنش قاطع علیه تهران دانست؛ پیامی که تعادل میان تهدید، دیپلماسی، ثبات منطقهای و جلوگیری از قدرتگیری رقبا را هدف گرفته است.
